Phần thưởng (Nguyễn Bích Lan)

[THAINGO-A1]

TTCT - Hoàng Tuấn, số báo danh 724, đã đọc đề thi cả chục lượt. Càng đọc đầu óc nó càng rối. Nó cảm thấy trí nhớ phản bội nó, khả năng suy nghĩ tẩy chay nó. Nó biết nó không thể kiếm nổi điểm 5 ở môn hóa này. Nó thấy phần thưởng bố nó treo tựa như một đám mây đang trôi về cuối trời, phần thưởng trị giá bạc tỉ! Không giành được phần thưởng ấy, nó sẽ tiếc mất một thời gian. Nhưng còn một phần thưởng khác nếu để tuột khỏi tay, nó sẽ tiếc cả đời. Nó mến một cô bé học cùng khối. Cô bé vừa học giỏi vừa dễ thương khiến nó nhiều đêm thao thức. Nó đã mạnh dạn thổ lộ với cô bé. “Bạn cứ thi được đại học đi” - cô bé trả lời.
Kiểu gì cũng phải thi đỗ, nó ra lệnh cho chính mình.
Nó nghĩ cách. Nó đảo mắt khắp phòng thi. Thay vì tưởng tượng những thí sinh tên Tuấn khác là những quân cờ đang sẵn sàng đợi sự điều khiển của nó. Nó ý thức được rằng tình hình không ủng hộ nó lắm. Nó thấy một vài khuôn mặt không giấu nổi tuyệt vọng. Đó có thể là những khuôn mặt sau một tháng rưỡi nữa không dám đối diện với bảng báo điểm của trường, không dám ngó vào một tiệm Internet. Nó quan sát hai đứa trùng cả tên lẫn họ với nó. Hoàng Tuấn ngồi bên trái nó to cao, đẹp trai, người sực nức mùi nước hoa. Thằng này không viết mà ngồi quay bút bi giữa hai ngón tay.
Nó cứ quay bút miết như thể nó phải chứng minh cho được nó có thể ngồi quay bút như thế mãi mãi. Rõ ràng là Hoàng Tuấn này khó mà mang lại hi vọng cho chính nó chứ nói gì đến việc mang hi vọng đến cho đứa ngồi bên cạnh. Hoàng Tuấn ngồi bên phải nó là một đứa cao gầy, mặt hốc hác. Vừa nhận đề thi xong là cu cậu bắt tay vào làm bài ngay, vừa làm vừa khụt khịt. Nhưng cu cậu cứ hí hoáy viết được vài dòng, lại hì hục tẩy xóa đi quá nửa. Cũng là một kiểu tuyệt vọng, nó thầm nghĩ. Những đứa có vẻ đáng tin đều ở ngoài tầm liên lạc.
Cay thật! Nó thở dài ngán ngẩm...
Chưa bao giờ nó cảm thấy làm nô lệ cho những phần thưởng cay cực đến thế này. Nó đã học, học vì sức hấp dẫn của những phần thưởng treo lơ lửng phía trước nó như miếng mỡ treo trước miệng mèo, và không vì điều gì khác.
Ngày đầu tiên nó đi học, bố nó vừa dắt nó vào trường vừa dặn: “Chịu khó học nhé! Được điểm mười, bố thưởng hai nghìn”. Dạo ấy đối với bố nó, một anh chuyên đi trộn bêtông thuê, hai nghìn đôi khi là lý do đủ để làm một trận cò cưa với chủ. Nó cố gắng viết đẹp, cố gắng nghe lời cô giáo và ngay sau buổi học đầu tiên nó đã được lĩnh thưởng. Nó cầm tiền đi mua kem, vừa ăn vừa cười. Hương vị của phần thưởng ngọt ngào quá đỗi. Từ đó hễ bố nó trao thưởng là nó cố giành bằng được.
Suốt những năm học cấp I, nó đều là học sinh tiên tiến. Tất cả là nhờ cách khuyến học của bố nó. Bố nó tự hào về điều đó lắm. Nói cho đúng thì bố nó chỉ áp dụng theo người ta. Nhiều bậc cha mẹ đã làm thế rồi. Cũng dễ hiểu thôi. Trẻ con đâu biết cái gọi là “nên người” hình thù ra sao, đâu mường tượng được “thành đạt” là như thế nào. Trong khi đó, sức hút của những tờ bạc thật mạnh mẽ bởi chúng giúp mua những đồ ngon ngọt, những bộ quần áo đẹp, những món đồ chơi lạ mắt.
Khi nó lên cấp II, bố nó trở thành một cai thầu cỡ lớn và bắt đầu lao vào buôn bất động sản. Giá trị của các phần thưởng dành cho nó tăng dần theo điều kiện kinh tế của gia đình và theo những kỳ vọng mà một nhà tỉ phú ấp ủ đối với đứa con trai duy nhất. Tuy nhiên, không hiểu sao những phần thưởng ấy lại không hấp dẫn nó bằng những đồng bạc lẻ nó nhận được ngày trước. Sức học của nó như một cái xe chở nặng phải leo dốc cao. Thêm vào đó, những đồng tiền đã dẫn đường cho nó đến nhập hội với đám trẻ con nhà giàu, biết lắm trò.
Sự chật vật của nó thể hiện một cách rõ rệt trong suốt ba năm cấp III. Nó thường để lộ ra nỗi thất vọng và chán nản. Bố nó nắm bắt tình hình rất nhạy. Bố nó tăng cường treo thưởng và nếu nhận định thấy nó không thể tiếp cận phần thưởng thì bố nó chủ động kéo phần thưởng ấy đến với nó. Các tiêu chuẩn được hạ thấp dần. Phần thưởng cho một điểm 8 ở mỗi môn học chính là hai triệu đồng, cho điểm tổng kết học kỳ của một môn học chính đạt khá là năm triệu đồng, cho tổng kết cả năm trung bình của tất cả các môn là mười triệu đồng. Bố nó mở cho nó một tài khoản ở ngân hàng. Tiền thưởng của nó được rót vào đấy và những tờ cam đoan trao thưởng được cất trong ngăn tủ ở văn phòng của bố nó tại công ty.
Nó ngồi chống cằm nhìn vào khoảng không trước mắt. Rồi không hiểu từ bao giờ, nó bắt đầu chú ý đến người giám thị. Người giám thị ngồi trước chiếc bàn dán phócmica trên bục giảng, dõi ánh mắt nghiêm nghị xuống khắp phòng thi. Con người anh toát lên một vẻ khắc khổ khiến nó ái ngại. Anh thấp nhỏ, gầy gò, da sạm, mắt trũng. Tóm lại, trông anh có vẻ như là một thanh niên đã trải qua thời thơ ấu cơ cực ở một miền quê nghèo. Nhìn chiếc áo sơmi màu xanh đã bạc và đôi dép quai hậu loại xoàng mà người giám thị đi dưới chân, Hoàng Tuấn có thể kết luận rằng cuộc bám trụ thành phố của anh không thiếu gian nan.
Chợt một ý nghĩ lóe lên trong đầu nó. Nó mỉm cười trước ý nghĩ đó. Nó chau mày. Rồi nó lại mỉm cười. Cuối cùng, nó quả quyết rút tờ cam đoan của bố nó từ trong túi áo ra và đặt bút ngoặc xuống khoảng trống bên dưới con dấu đỏ chót.
Nó vừa tính toán vừa viết hết khoảng mười lăm phút. Viết xong, cầm tờ giấy trên tay, nhìn vào những con chữ được đánh máy, nó cảm thấy không việc gì phải nghi ngờ sức mạnh của phần thưởng bố nó treo. Nó nhớ khi bố nó gấp tờ cam đoan nhét vào túi áo nó, nó đã vùng vằng phản đối. Bố nó bảo: “Có phải tài liệu đâu mà con sợ. Con cứ bỏ nó vào túi để trong lúc làm bài, nó nhắc con cố gắng hết sức”. Bây giờ nó phải cảm ơn bố nó vì ý kiến đó. Nó khéo léo lấy một ít nước bọt, thấm xuống một điểm được tính trước trên trang đề thi. Đầu ngón tay cái nó miết miết trên chỗ giấy ướt cho tới khi tạo được một lỗ thủng nham nhở to hơn chiếc cúc áo. Nó vuốt thẳng tờ cam đoan, và cẩn thận kẹp tờ giấy đó vào giữa hai trang đề thi, cố tình để chỗ rách của đề thi làm lộ con dấu đỏ.
- Thưa thầy! Thầy đổi cho em đề khác ạ. Đề này... mồ hôi của em làm rách một chỗ...
Đổi đề thi vì một lý do như thế chắc hẳn không phạm quy chế thi. Người giám thị có vẻ bề ngoài khắc khổ lặng lẽ cầm một đề thi khác xuống chỗ nó và đón lấy hai tờ đề thi.
Nó nín thở theo dõi từng cử chỉ của người giám thị. Người ấy quay lên bục giảng, từ từ ngồi xuống ghế, cẩn thận đặt tờ đề thi vào tập giấy để sẵn trên bàn. Mồ hôi nó vã ra khi nó ngỡ người giám thị không biết nó đã cố tình đưa cho anh cái gì. Nhưng rồi run rủi thế nào, người giám thị lại cầm cây bút máy và sử dụng vật ấy như một cái chặn giấy. Nó đoán chính cái dấu đỏ của công ty bố nó đã thu hút sự chú ý của người giám thị. Người ấy nhấc cây bút ra, rướn người nhìn xuống tập giấy và đưa tay lật qua trang đề thi. Nó theo dõi người ấy đọc tờ cam đoan của bố nó, áng chừng người ấy đang đọc đến đoạn nào. Người giám thị đã đọc đến phần nó viết. Nó thấy người giám thị chau mày. Người ấy đọc hết một lượt rồi ngẩng lên nhìn nó bằng ánh mắt sửng sốt.
Nó hoàn toàn tin rằng người ấy hiểu ý nó.
Nó đợi.
Một nửa thời gian làm bài trôi qua.
Những phút để người giám thị đi đến quyết định tưởng như dài vô tận. Thế rồi nó thấy người giám thị cầm bút cúi xuống một tập giấy. Nó thở hắt ra một hơi thật dài.
Nó đặt hết hi vọng vào khả năng làm bài của một thầy giáo.
Hai mươi phút trôi qua. Người giám thị đã ngừng viết được vài giây và đóng nắm bút lại. Nó quyết định đứng lên, thưa lần thứ hai.
- Thưa thầy, em xin đổi đề. Mồ hôi...
Một số thí sinh không tập trung lắm vào bài làm của mình, quay nhìn nó bằng ánh mắt ngạc nhiên. Những thí sinh đó hoặc đã gợn chút nghi ngờ hoặc nhân thể đang làm bài thi hóa, tự hỏi trong mồ hôi của nó có chất gì mà có thể làm giấy dễ rách đến thế.
Việc xin đổi đề thi lại được thực hiện.
Nó sướng run khi biết giữa hai trang đề thi có thứ người giám thị gửi cho nó. Nó lật trang đề thứ nhất chắc mẩm nhìn thấy những câu hỏi và đáp án đi kèm. Và nó đọc bằng mắt:
“Câu 1: Bạn hỏi tôi đã có nhà ở Hà Nội chưa ư?
- Xin thú thật: tôi chưa có. Tôi đang sống trong một căn phòng đi thuê rộng chín mét vuông, lợp tôn. Vào những ngày nóng bức như hôm nay ở đó giống như một hỏa lò”.
Nó cho phép mình ngừng đọc vài giây để nhấm nháp vị của hi vọng.
Rồi nó đọc tiếp:
“Câu 2: Bạn hỏi tôi có đồng ý làm bài cho bạn để đổi lấy ngôi biệt thự rộng 130 mét vuông mà bạn được trao quyền sử dụng nếu đỗ đại học không ư?
- Câu trả lời dứt khoát của tôi là: Không.
Nó ngỡ không phải giám thị mà chính hi vọng vừa trả lời nó bằng cái từ không dứt khoát đó.
Trang giấy vẫn còn chữ, và nó cố đọc tiếp.
“Tôi biết rằng dù có làm việc cật lực đến đâu và không biết đến bao giờ, tôi cũng không thể có nổi một chỗ ở lý tưởng như ngôi biệt thự mà bố bạn đã miêu tả trong tờ cam đoan này. Qua phân tích của bạn, tôi tin nếu tôi giúp bạn đạt được mục đích thì bố bạn buộc phải chấp nhận chuyện đã rồi để bảo toàn danh dự cho bạn và cho gia đình. Tôi cũng giống như bạn, đang theo đuổi một phần thưởng. Có điều phần thưởng của chúng ta khác nhau. Phần thưởng của tôi đang theo đuổi sẽ là phần thưởng tôi theo đuổi suốt cuộc đời. Đó là sự thanh thản. Tôi theo đuổi sự thanh thản để dù ở vị trí nào, trên bục giảng, trong phòng thi hay ở ngoài phố, tôi không phải thẹn với hai chữ “làm người” và hai chữ “làm thầy”.
Vào những phút chúng ta phải đưa ra những quyết định hệ trọng của đời mình, hai chữ thanh thản cực kỳ quan trọng. Nó là tất cả tương lai của chúng ta.
Nếu bạn cứ cố vào đại học theo cách bạn đang nung nấu thì bạn sẽ vĩnh viễn mất đi sự thanh thản cho dù bạn ở vị trí nào, làm con hay làm người thanh niên sống trong thời đại có vô số cơ hội cho tất cả những ai hiểu biết sử dụng đôi bàn tay và khối óc của mình, và ngay cả những vị trí khác của người đàn ông mà tương lai sẽ trao cho bạn. Bạn sẽ phải trả giá rất đắt. Hôm nay đó có thể là phần thưởng, nhưng sau này nó sẽ là một sự trừng phạt đối với bạn. Hãy nghĩ lại đi! Bạn vẫn còn đủ thời gian”.
Nó chỉ đọc những gì người giám thị viết một lần duy nhất nhưng nó biết nó thấm đến từng con chữ.
Lần đầu tiên nó trực tiếp chứng kiến một con người vượt qua cám dỗ lớn với tư cách đàng hoàng và kiên cường đến thế.
Sự thật ấy làm nó choáng váng. Cơn choáng váng ấy kéo dài thành sự buông trôi và chỉ chấm dứt khi giọng nói của người giám thị ở cuối phòng cất lên:
- Các bạn còn 30 phút nữa.
Nó giật mình, bừng tỉnh. Nó tìm đề thi và bắt đầu đọc kỹ từng câu hỏi. Nó gạch chân hai ý mà nó nghĩ nó có thể làm được. Và nó cầm bút lên.
Bây giờ trên trang đề thi mới thật sự có những giọt mồ hôi của nó.
Lúc ngẩng lên, nó nhận ra nó là thí sinh duy nhất còn lại trong phòng thi. Giám thị thứ hai đang từ cuối phòng bước lên, còn người giám thị nắm giữ bí mật của nó vẫn ngồi ở bàn của mình với vẻ kiên nhẫn đầy khích lệ.
- Còn ba phút nữa. Em xem lại bài đi. (Người ấy khẽ nhắc).
Nó làm như người ấy khuyên. Ba phút trôi qua và nó lặng lẽ đứng dậy cầm bài thi tới chỗ người giám thị. Nó đứng yên trước mặt người ấy một lát rồi lặng lẽ cúi chào và bước ra khỏi căn phòng nơi đã dành cho nó một phần thưởng giá trị nhất mà từ trước tới nay nó từng được nhận. Nó bước ra hành lang. Rồi nó dừng lại, kê tập giấy lên tường, viết lên trang giấy đầu tiên dòng chữ: “Ly! Hãy cho tớ thời gian”.
Nó gấp tờ giấy đút vào túi áo và bước đi.

“Phần thưởng” dành cho tác giả
Bị cuốn vào truyện mang cái tên quá đỗi hiền lành này, tôi lập tức bị va đập. Bởi cái đọc. Do chính cái viết đã gây hấn quyết liệt, thẳng băng, không màu mè, không kìm nén!
Về cuộc “mặc cả” mà Nguyễn Bích Lan “dựng đứng” trong truyện, có thể đã “thật” hơn, đắng hơn cả sự thật trong các kỳ thi đại học hiện nay, và đang trầm trọng hơn, đầu thế kỷ 21. Về kỹ nghệ cài đặt, truyện đã đạt tới bất ngờ lưỡng hợp: kịch tính cao ngút, ngay giữa lòng tình huống vốn đã đầy tình tiết kịch. Phòng thi. Thầy coi. Trò thi.
Giữa họ, đã diễn ra... hơn một cuộc đấu trí sinh tử.
Bất ngờ kết thúc có hậu. Êm đềm. Như thở ra. Nhẹ lòng. Chấp chới tiếng hi vọng vỗ cánh. Hi vọng nền giáo dục không “nhiễm độc” bởi bạc tiền. Hi vọng mùa thi không bị “nhiễm trắng” phao thi. Hi vọng cuộc thành nhân của tuổi trẻ là trong trẻo và không chỉ theo một con đường hẹp...
Hi vọng tỏa lan, từ cái tâm ấm áp nhân tình của người viết.
Có thể bạn đọc hiện đại thích một kết thúc “hậu hiện đại” khác. Song, nhà văn có quyền ao ước độc giả đọc theo cách của mình. Văn hào Pháp F. Rabelais từng ước: như chú chó thông minh, người đọc thông minh biết phải cắn vỡ ống xương, để hút lấy tủy - cái tinh túy bên trong tác phẩm.
Tôi hoàn toàn thích phẩm chất truyện này: chuyện thế sự-xã hội đong đầy ngột ngạt sự đời, được lồng khít khao vào cốt truyện. Và trên hết, là đôi cánh bay bổng của niềm khát vọng. Càng thêm thương mến, vì đằng sau trang viết là một nhà văn trẻ bệnh tật bẩm sinh. Cô đã tìm thấy ở chữ sự cứu chuộc văn chương. Tìm được phước hạnh cho mình, cùng lúc cô đã truyền lan, thơm thảo san sẻ cho người.
Và đây là một “phần thưởng” văn chương mà cô xứng đáng.
NGUYỄN THỊ MINH THÁI
__________________
Hoàng Lăng Tu