Chùm thơ XUÂN .

[THAINGO-A1]

CẢM HỨNG THIỀN VÀ TÂM TRẠNG HỒI CỐ TRONG MỘT CHÙM THƠ XUÂN





Có thể nói, cả một năm qua, trên đất nước ta đã diễn ra tưng bừng biết bao nhiêu lễ hội. Lễ hội nhiều đến mức hầu như cứ mở màn ảnh nhỏ lúc nào ta đều có thể bắt gặp một màn trình diễn ngay lúc ấy. Lễ hội đúng là cần thiết để cả một nước "vui vẻ trẻ trung" và bớt lo lắng trước những chuyện dầu lo cũng không xuể: tham nhũng, lộng quyền, nghiện ngập, trộm cướp, giết người, tai nạn và nhũng nhiễu giao thông... liên tục hoành hành, trong khi thế giới thì đại nạn khủng bố và họa hoạn sóng thần làm rung chuyển trái đất. Nhưng trong truyền thống tư duy phương Đông, không mấy ai chỉ sống với cái vui náo nhiệt bên ngoài. Tư duy phương Đông là tư duy trực quan, rất cần những phút giây tĩnh tại để hướng nhìn vào mình, cho tư tưởng tình cảm của mình "tự thực hiện". Vì vậy, vào lúc chuyển giao thời tiết trong một năm, cái cũ sắp qua và cái mới đang đến, ta hãy thử dành cho mình một khoảng trống lặng nhằm giúp mình hướng nội, bằng cách cùng nhau lần đọc lại một chùm thơ xuân của ông cha ta ít hay nhiều mang cảm hứng Thiền, hoặc mang cái nhìn hồi cố về thực tại.





Người đầu tiên cần nhắc đến là Mãn Giác (1052-1096), một Thiền sư đời Lý. Ông chỉ để cho đời duy nhất một bài thơ - một bài kệ - làm trước lúc tịch, nhưng đấy lại là bài thơ cảm hứng đan xen với triết luận về mùa xuân. Dưới con mắt Mãn Giác, mùa xuân tượng trưng cho sự "trẻ hóa" - một bước thăng hoa trong chu kỳ đều đặn của vạn vật tuần hoàn. Con người cũng nằm chung trong quy luật ấy. Con người là một sắc tướng hữu hạn, bị chi phối bởi sinh, lão, bệnh, tử, nhưng cũng như muôn vật, nó là một mắt xích nhỏ trong vòng quay tuần hoàn vô tận kia. Vì thế sự sống bao giờ cũng là bất diệt. Ngay khi đang mấp mé bên bến bờ giữa sống và chết, Mãn Giác vẫn hiểu hơn ai hết rằng cái chết của mình không có nghĩa là chấm hết, mà chỉ là điểm mút của một đột phá sinh sôi nấy nở lại sẽ khởi đầu. Cũng như mùa xuân lúc đang tàn, tưởng chừng các loài hoa đều rụng sạch, thế mà sau một đêm, một cành mai trước sân bỗng nhiên nở rộ:

Xuân ruổi trăm hoa rụng,
Xuân đến trăm hoa cười.
Trước mắt việc đi mãi,
Trên đầu già đến rồi.
Đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết,
Đêm qua/ sân trước/ nở cành mai.

(Theo bản dịch Ngô Tất Tố)

Bốn câu đầu là thơ năm chữ, tượng trưng cho sự vận hành chậm rãi, trở đi trở lại của nhịp sinh học trong đời người. Đến câu thứ năm mở ra bảy chữ, liền một mạch không ngắt nhịp, như một lời tuyên chiến với sự tuần hoàn đều đặn ấy, nó đưa con người đến chỗ già lão. Và câu cuối ngắt làm ba nhịp, là một thông báo trang trọng, về cái nhân tố mới - sự hồi sinh của sức sống, sức trẻ ngay trong lòng cái già nua - đã và đang xuất hiện.

Tiếp sau Mãn giác phải nói đến Trần Nhân Tông (1258-1308), ông vua anh hùng trong hai cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lẫm liệt của nước ta ở đời Trần. Ông cũng là một thi sĩ có tầm vóc, có đến mấy bài thơ nói về mùa xuân, trong đó, bài để ấn tượng đậm nhất, theo tôi là bài Cảnh xuân (Xuân cảnh). Một khung cảnh mùa xuân được chấm phá bằng vài nét, không có hoa đào, không có tiếng pháo, không có hội hè tấp nập, chỉ có duy nhất mấy tiếng chim kêu chậm rãi trong bụi liễu đang trổ hoa, có cái hình ảnh động duy nhất của một bóng mây chậm rãi trôi trên bầu trời làm rợp cả thềm nhà, và có sự đối diện giữa hai con người - chủ và khách, cùng để tâm trí vào nơi hư vô - cõi mờ ảo của mây và núi:

Chim nhẩn nha kêu liễu trổ dày,
Thềm hoa chiều rợp bóng mây bay.
Khách vào chẳng hỏi chuyện nhân thế,
Cùng tựa lan can nhìn núi mây.

(Chúng tôi tạm dịch)

Một cảnh sắc xuân thật đơn sơ, thanh đạm nhưng đã để lại trong tâm trí người đọc muôn ngàn vương vấn. Chủ thể sáng tạo ở đây không dùng đến lý tính mà chỉ bằng trực giác đột ngột gợi thức ta, đưa ta vào cái miên viễn của thời gian và cái mênh mông vô tận của đất trời, trong những phút giây mà cả vũ trụ và con người đều như đang chuyển hóa.

Bài thơ thứ ba là bài Tức cảnh ngày xuân (Xuân nhật tức sự) của Huyền Quang (1251-1334), một nhà thơ Thiền chính hiệu, một thi sĩ lớn khác đời Trần. Bài thơ này tuy có mượn lại tứ thơ của nhà thơ Ao Đường Trung Nhân đời Tống nhưng được Huyền Quang thay đổi về câu chữ, và đó cũng là việc làm thông thường trong phép tắc sáng tạo của người xưa, ngay chính Ao Đường Trung Nhân cũng mượn lại tứ thơ của một nhà thơ trước ông. Bài thơ chỉ nói đến một khoảnh khắc của cái hiện tại diễn ra trước mắt Huyền Quang: dưới giàn kinh tía có tiếng chim oanh hót líu lo, một trang giai nhân 16 tuổi vô tư ngồi thêu gấm chậm rãi. Chợt nghĩ đến mùa xuân đang trôi qua ngay trước mắt mà mình không nắm giữ lại được, nàng bỗng bồi hồi thương tiếc và chỉ trong giây lát, đường kim đang thêu dở đã dừng ngay lại. Chính cái giây lát "đốn ngộ" ấy của người đẹp cũng đã làm thức dậy một tình thương vô hạn ở nhà thơ:

Lỏng tay thêu gấm gái yêu kiều,
Hoa rợp, oanh vàng lảnh lót kêu.
Bao nỗi thương xuân, thương biết mấy,
Là khi không nói chợt dừng thêu.

(Chúng tôi tạm dịch)

Trong một câu thơ có cùng hai chữ thương, chữ "thương" trước là thuộc về người thiếu nữ, chữ "thương" sau là của nhà thơ. Nhưng nhà thơ thương cái giây phút thương xuân của người đẹp cũng chính là đang xác nhận một sự liên thông giữa hai con người - hai cá thể người - bằng mẫn cảm của trực giác - trực giác của người này đánh thức trực giác của người kia - đột nhiên cùng bừng ngộ ra dòng trôi chảy vô tận của thời gian mà trong đấy, cái đẹp chỉ là một thoáng hiện hữu.

Ở đầu thế kỷ XV có một đỉnh thơ cao vọi là Nguyễn Trãi (1380-1442). Ông cũng là người làm không ít bài thơ xuân. Ông có cái tâm hồn dạt dào của một người đa tình, ở tuổi xế chiều vẫn yêu một nữ sĩ trẻ trung là Nguyễn Thị Lộ. Cho nên trong thơ xuân của ông, có cái cảm hứng lãng mạn của một Lý Bạch muốn "cầm đuốc chơi đêm" - thắp đuốc lên mà chơi cho hết những giây phút cuối cùng trong cái đêm cuối cùng của chín mươi ngày xuân:

Tiếc xuân cầm đuốc mảng chơi đêm,
Những lệ (sợ) xuân qua tuổi tác thêm...
Cầm đuốc chơi đêm này khách nói,
Tiếng chuông chưa gióng ắt còn xuân.

Nhưng bài thơ xuân của ông đọng lâu trong tâm tưởng nhiều thế hệ lại vẫn là bài thơ mang mạch cảm hứng Thiền: bài Bến đò xuân đầu trại (Trại đầu xuân độ). Bài thơ chỉ có 4 câu, phác họa một không gian mơ hồ, ở đấy cỏ xanh lẫn lộn với khói biếc, giữa màn mưa nước sông như vỗ vào nền trời. Và trong cái khung cảnh đều đều, động mà rất tĩnh ấy, có một con thuyền gác đầu ngủ yên trên bãi cát:

Cỏ xuân đầu bến xanh như khói,
Thêm nữa mưa xuân nước vỗ trời.
Đồng nội vắng teo hành khách ít,
Thuyền kề bãi cát trọn ngày ngơi.

(Theo bản dịch của Phan Võ)

Con thuyền ngủ yên chính là tâm thức Nguyễn Trãi, một Nguyễn Trãi không ngủ nhưng đang tìm thấy sự thảng thích trong việc hòa nhập vào cái vô tâm của tạo hóa.

Sau Nguyễn Trãi, một đỉnh cao khác của thi đàn ở thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX là Nguyễn Du (1766-1820). Nguyễn Du cũng như mọi thi hào nổi tiếng khác, vẫn thường cảm xúc về mùa xuân. Một trong những bài thơ xuân đặc sắc của ông là bài Đêm xuân (Xuân dạ). Cảm hứng Thiền ở bài này không nhiều. Nhưng đây là cảm giác nặng trĩu của một con người ốm, bệnh và hết sức cô độc. Cả bài thơ như phủ bóng tối lên cuộc đời người viết. Tuy vậy, ở hai câu cuối, nhà thơ bỗng nghe tiếng con sông bên nhà mình đang chảy. Thế là, trong một bừng tỉnh của trí tuệ sâu thẳm, tiếng sóng sông giúp ông nhìn thấy dòng chảy vô tận của thời gian đang ở sát ngay bên cạnh mình, bất chấp và cuốn trôi cả mọi nỗi bất hạnh của mình:

Đêm đen nào thấy ánh dương trong,
Hàng liễu âm thầm đứng trước song.
Ốm liệt giang hồ bao tháng trải,
Xuân về mưa gió suốt đêm ròng.
Lâu năm đất khách đèn chong lệ,
Ngàn dặm quê hương nguyệt dãi lòng.
Ngoài xóm Nam Đoài Long Thủy chảy,
Trôi hoài kim cổ một dòng không.

(Nguyễn Xuân Tảo dịch)

Cũng trong nửa đầu thế kỷ XIX, một tài thơ không kém cạnh Nguyễn Du là Cao Bá Quát (1808-1855). Cao là một con người suốt đời đi tìm lẽ sống, một người có ý thức về sự tự do tư tưởng của mình. Ông có một bài Đêm xuân đọc sách (Xuân dạ độc thư), tứ thơ thật lạ. Đêm xuân ngồi đọc sách để tìm lại những mùa xuân xưa nhưng mùa xuân xưa không tìm đâu thấy, trái lại lại thấy dường như mình đang đối diện với người xưa, hay đúng hơn, với thời gian, cái hiện tại của chính mình đang trở thành cũ xưa. Sau bao nhiêu thất bại ê chề trên trường đời, Cao Bá Quát hiểu cái hữu hạn của khả năng con người, cái vô nghĩa của đời người thoáng chốc. Ông lóe sáng một trực nhận về sự vận động ngược chiều của hai phạm trù không đồng dạng: thời gian thì luôn luôn đi tới nhưng cuộc sống con người - kiếp người - hóa ra lại đi giật lùi trở lại mà trong sự giật lùi đó, mọi thứ lợi lộc công danh phút chốc đều trở thành hão. Bài thơ cho ta cái dư vị triết lý bàng bạc của một kẻ từ Nho đang đi tới Lão, tới Thiền:

Khách nay chẳng thấy xuân xưa nữa,
Thổn thức xuân nay gặp khách xưa.
Nay hóa thành xưa nào mấy chốc,
Hư nhìn ra thực khỏi lầm chưa?
Bao phường danh lợi cơn mưa sáng,
Mấy bậc anh hùng đám bụi mờ.
Tục lụy cười mình chưa dứt được,
Gần đây sách vở quá say sưa.

(Nguyễn Văn Tú dịch)

Nhà thơ cuối cùng mà tôi muốn đề cập trong mạch thơ xuân này là Nguyễn Khuyến (1835-1909), một tài thơ kiệt xuất ở nửa cuối thế kỷ XIX. Ông cũng có nhiều bài thơ xuân. Bài thơ được nhớ rất nhiều là bài Chợ Đồng thật ra không phải là một bài thơ Thiền mà chủ yếu thuộc mạch thơ hồi cố. Phiên chợ Đồng vẫn còn hiện diện đấy nhưng tác giả đã không thể chống gậy đi xem chợ được nữa, cho nên khung cảnh phiên chợ cuối năm được tác giả vẽ ra là một khung cảnh gợi bằng trí nhớ. Cái không khí ảm đạm của một phiên chợ vào ngày giáp tết có lẽ bao nhiêu năm trời vẫn thế, nhưng trong cảm quan nghệ thuật Nguyễn Khuyến một cái gì đã thay đổi, thời của những phiên chợ Đồng xưa đã mất. Nhà thơ viết nên những dòng thơ tâm trạng, với những câu hỏi buông lửng, những hình ảnh đẹp não nùng, những cặp từ láy gợi nên âm thanh buồn bã về sự rã đám của một phiên chợ chiều, nhất là với cái kết thúc đột ngột bằng một tiếng pháo trúc như khép lại một thời dĩ vãng, cũng là tiếng thở dài của Nguyễn Khuyến về những tập tục quen thuộc của làng quê một đi không trở lại:

Tháng Chạp hai mươi bốn chợ Đồng,
Năm nay chợ họp có đông không?
Trở trời mưa bụi còn hơi rét,
Nếm rượu tường đền được mấy ông?
Hàng quán người về nghe xáo xác,
Nợ nần năm hết hỏi lung tung.
Năm ba ngày nữa tin xuân đến,
Pháo trúc nhà ai một tiếng đùng.

Mùa xuân đem lại cái mới, đem lại sự hồi sinh cho muôn vật. Nhưng mùa xuân đối với lứa tuổi từng trải còn là sự tự vấn, tự chiêm nghiệm, về những gì đắc thất trong kinh lịch cuộc đời. Các nhà thơ lớn trong nhiều thời đại, bằng những áng thơ xuân bất hủ, đã nói hộ chúng ta rất nhiều. Có thể nói họ đã để lại cho chúng ta những viên ngọc sáng mà nhiều đời sau soi vào, còn đủ sức giúp mỗi người thanh lọc để tỉnh táo hơn, bớt mù quáng, đam mê trong con người bản năng hay quyền lực, khiến cho tâm hồn trở nên trong trẻo.

GIÁO SƯ : Nguyễn Huệ Chi .

[THAINGO-A1]

BỮA ẤY MƯA XUÂN PHƠI PHỚI BAY ....

Thực ra thì Tình Yêu không có tuổi - cũng chẳng có mùa .Cứ lúc nào nhìn thấy nhau , tim nhói lên một cái -rồi là nhớ nhung -rồi là tương tư- mặt ủ mày châu- tức là đã bắt đầu một mối tình. Nhưng , mùa Xuân- hình như vào tiết đất trời giao hòa thế nào đó- hình như ngoại cảnh cứ phơi phới - cứ giục giã thế nào đó- người ta muốn tìm đến với nhau nhiều hơn ...

Khi Nguyễn Bính viết :

Bữa ấy mưa Xuân phơi phới bay .
Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy ....

hẳn Ông không thể ngờ rằng - đến tận mấy chục năm sau - vẫn chẳng có nhà thơ nào tạo được khung cảnh " thơ " đến thế , bảng lảng đến thế ...mà khó quên đến thế cho một cuộc tình .
Ngẫm đến đây - cái thuyết " tình yêu không có mùa " - hình như bị lung lay .

Giống như vạn vật - con người cũng có thì , có cữ để dành cho thứ tình cảm vừa đẹp đẽ , cũng vừa đau đớn thăng hoa .
Mùa Hạ nực , mùa Thu buồn ,mùa Đông lạnh lẽo - dù có người vẫn mơ " giấc mơ gia đình yêu thương " - nhưng - phải đến mùa Xuân , phải là mùa Xuân- cái động lực cho và nhận, dâng hiến và đáp trả , nhớ và thương , quyến luyến và gắn bó, hồi hộp và run rẩy .....mới thực sự nở bung - mới được cả không khí , đất trời , hoa cỏ cùng " xúi bẩy "để người trong tay- để uyên ương vào mùa xây tổ

Ở quê - đất ruộng bị chuyển đổi thành sân golf , trai tráng trong làng phải lũ lượt kéo nhau lên thành phố , đến các vùng núi làm thuê . Cả năm biền biệt - chỉ có ngày TẾT mới kéo nhau về . Từ ngày ông Công , ông Táo cái xóm nhỏ xíu đã dập dìu nhạc nhẹ , chát chúa giọng rock - từ những cái loa thùng khuân tận biên giới ....Rồi những cuộc hẹn hò , tìm hiểu . Rồi những hứa hẹn , lo toan ...Cô gái quê trốn Bố Mẹ , trốn em đeể gặp gỡ chàng trai mà mình thích . Cặp tình nhân Ngâu ấy có thể cưới nhau ngay sau Rằm tháng Giêng. , cũng có thể chờ đợi đến TẾT năm sau cho chín muồi .
Nhưng cái lệ - Tết đến Xuân về - trai gái " đi tìm hiểu " đã trở thành quen thuộc, đến nổi các bà mẹ có con gái lớn , gần đến ngày nầy- chẳng ai bảo ai-đều dặn kín lũ em -đỡ việc cho Chị để Chị có thời gian đi xem hội với Anh mầy ...

Thanh niên thành phố có thể hẹn nhau ở bất cứ đâu - nhưng cứ vào cữ mùa mưa bụi lất phất bay lại thích dung dăng dung dẻ lên Nhật Tân chọn đào , ra chợ hoa Quảng Bá tạo dáng . Cô cười , anh bấm máy , miệng cô giục anh xong chưa mà không để ý rằng- anh đang xốn xang trong lòng vì đôi má cô hây hây hồng , vì đôi mắt cô trong văn vắt và cả hương hoa ngọt ngào xung quanh cô .Cái việc chở nhau đi chọn hoa ngày Tết đã thành ngọt ngào đến nổi năm nào- một trong hai người phải đi xa thì người còn lại thấy - như cả mùa Xuân đang lỗi hẹn Cái vui của năm mới , Xuân mới không trọn vẹn - nếu trong lòng trống vắng , nếu thiếu một hơi ấm . một giọng nói , một cái xiết tay nhau nhè nhẹ ....

" XUÂn về " cái từ đơn giản mà gợi xốn xang Đó là niềm vui rủ nhau lên phủ Tây Hồ - thắp nhang cầu xin tình yêu bền vững . Đó sẽ là quẻ bói đầu năm- nụ cười tươi hay héo phụ thuộc vào lời phán gắn bó hay chia xa của Thầy ....Đó sẽ là bắp ngô nướng nóng hổi vừa nhai vừa hít hà cùng gió hồ se se dọc đường Thanh Niên .. Đó sẽ là tối Giao Thừa chở nhau đi vòng vòng hít khói xe ngẹt đường để chờ xem pháo hoa ...Đó sẽ là những phong bao lì xì dày cộm , mở ra chỉ thấy chi chít những bài thơ tình chép tay chữ nhỏ xíu ....

Xuân về - còn là dịp để người ta nhìn lại chặng đường đã qua .Người thở dài ngậm ngùi , người long lanh hạnh phúc...

Có câu chuyện trước Tết - hai vợ chồng suýt ly hôn ngồi lại với nhau - giao hẹn sẽ cùng viết những điều mà mình khó chịu nhất về người kia để có thêm động lực ra tòa .Cô vợ ngồi chép " tội " của chồng lia lịa ra hai trang giấy. Đến lúc hai người đổi cho nhau , chỉ thấy trên tờ giấy của chồng ken đầy những chữ " Anh yêu Em ". Tất nhiên, sau đó hai người không bỏ nhau . Ba mươi năm sau nhìn lại - cô vợ lúc nầy đã ( thành một bà già ) cảm động nói với con gái rằng : Bố con là tình yêu lớn nhất của đời Mẹ .

Chiều Xuân vừa mưa , vừa rét - ai cũng hối hả về nhà .Thấy lòng ấm lạ - vì - ta cũng có một cái tổ để chăm sóc , nâng niu . Buổi tối , nghe gió mùa đông bắc thổi hun hút ngoài cửa sổ - vợ chồng rúc riích trong chăn mềm mại- dù cuộc sống khó khăn như thế nào cũng thấy mình thật ...hạnh phúc .

Người bạn của tôi - mỗi tết đều gởi một tấm thiệp từ phương xa . Năm nào cũng chỉ chép một bài thơ của H . Haino :

Hạnh phúc là cô gái lẳng lơ .
Chẳng bao giờ chịu ở yên một chỗ
Nàng vuốt ve vầng trán anh tóc xõa .
Hôn vội vàng rồi vụt biến đi xa .
Bất hạnh thì hoàn toàn ngược lại.
Ôm riết anh , yêu đắm đuối , nồng nàn .
Nàng nói, nàng chẳng có gì phải vội
Ghé xuống giường anh , nàng ngồi đan ...

Bởi HẠNH PHÚC khó tìm và mỏng manh như thế - nên bạn nhé -nếu đã chạm tay vào nó - thì hãy nhớ giữ cho thật chặt .

NAM BẰNG .

[Moc Kiem Binh]

Thái Ngô ơi ! Ta không chạm tay vào - mà ta đã ôm ghì nó - nhưng sao nó vẫn cứ đội nón ra đi ???