Mẹ

[THAINGO-A1]

TRẦN KHẮC TÁM.

Sinh năm 1954 - tại Nam Đàn - Nghệ An. Tác phẩm chính: Những đời thường yêu mến (thơ 1985); Bé ru 9 thơ Thiếu Nhi 1988: Tim tím thơ (1989).


MẸ.

Nghĩ về tuổi thơ làm sao quên .
Những buổi chiều ngóng đợi ,
Bóng Mẹ đi như chạy giữa cánh đồng
Dường như Mẹ nghĩ - ở nhà con khóc

Năm ấy con mười hai tuổi .

Mười hai tuổi khôn ngoan như đứa trẻ thời nay lên sáu .
Con thơ ngây giờ nghĩ lại thấm buồn
Mẹ xuôi ngược chợ trên rồi chợ dưới
Buôn bán quanh năm một gánh trầu .

Mẹ bán trầu mà ăn trầu héo
Quả cau con bổ sáu để dành
Con như mầm non vô tư lớn
Mẹ như cây năm tháng cứ già đi
Rồi hôm ấy nhẹ nhàng như chiếc lá
Mẹ ra đi khi đông đã cuối mùa

Con không hiểu thời Mẹ là con gái
Mẹ ơi ! Có sung sướng gì không ?
Giờ hễ gặp trầu cau là ngỡ thấy
Mẹ vẫn cười hồn hậu trước mắt con ....

~Trần Khắc Tám

[THAINGO-A1]

CỔ TÍCH MỘT GÁNH TRẦU .

Có một đêm giao thừa đã khảm khắc vào ký ức của tôi không phải vì cái Tết sực nức muôn hương , nghìn tía trong thời hiện đại - mà là một .... gánh trầu ! Một gánh trầu từ đôi vai thanh xuân gánh ra phiên chợ mai Gia Cốc (một làng quê cổ có tên trong sách Ô Châu cận lục của Dương văn An ) vào những thập niên đầu thế kỷ 20, rồi cứ thế theo con đường thế kỷ dằng dặc, quanh co và gập ghềnh ,, qua bao lần thiên tai , qua bao cuộc chiến tranh ,cho đến ngày mát rượi gió ...hòa bình , và kiêu hãnh gánh thẳng vào thế kỷ 21 , đường bệ bày ra giữa phố phường mùa Xuân. Lại đúng vào cái đêm giao thừa tấp nập trai thanh , gái lịch nô nức đầu năm đi hái lộc !

Nhà em có một giàn giầu .
Nhà anh có một hàng cau liên phòng .
Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông .
Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào ?....

Ai đó , trong số những cô gái đi " hái lộc " từ gánh trầu của bà lão trước cổng chùa lại ngẩu hứng ngâm nga mấy câu thơ của Thi sĩ nguyễn Bính. Bà lão đã nặng tai , không hiểu có nghe thấy gì không , chỉ thấy bà cười móm mém , hồn hậu và tỏa sáng niềm vui, bàn tay run run liên tục cầm lên những nhánh trầu non tươi mơn mởn, đưa hết người nầy , kẻ kia, đến độ bà quên khuấy nhận tiền .
Trước cổng Bồ Đề thiền viện hay trước các cổng chùa lớn trong thành phố , năm nào cũng vậy, đêm Giao Thừa - người ta đi lễ Phật xong lũ lượt kéo ra trước cổng chùa hái lộc đầu năm . Những gánh trầu lá xanh non mởn bày ra dọc theo hai bên đường vào chùa. Người bán ở trong thành phố cũng có và ở các vùng quê xa gánh về cũng có. Gọi là hái lộc nhưng thực chất là mua lộc. Ngày tết nhứt chẳng ai nề hà gì giá cả, vả lại dăm ba ngàn để có được nhánh trầu tươi xanh mơn mởn , cái lộc đầu năm mới thì khách mua cũng mở lòng ra đôi chút .Có người hào phóng còn đưa cả tờ 20.000 , 50.000 đồng mới cứng mà không nhận tiền thối lại, càng vui vẻ , xởi lởi chúc mừng nhau, mong cuộc hạnh ngộ năm mới sẽ mang nhiều may mắn đến cho tất cả.

Ăn trầu phải mở trầu ra .
Vôi hồng , vôi trắng cũng ba bốn đường.
Em têm trầu cánh phượng , chàng thương .
Chứ còn ...nhược bằng quấy quá ...thì cũng chung đường nợ duyên .

Ở một chỗkhuất trước cổng chùa ,đôi lúc bà lão cao hứng vừa ca hò khoan vừa lấy trầu đưa cho khách ..Khác với những gánh trầu chen nhau đặt ngay trước lối ra cổng chùa ,bà lão chọn cho mình một chỗ ngồi cách quảng , hơi khuất .Có thể là vì tuổi già , bà không muốn đua chen ,cũng có thể bà lão thích một chỗ ngồi như thế , một chỗ ngồi mà khách muốn " hái lộc " từ gánh trầu của bà thì phải bỏ qua năm , mười gánhtrầu khác để đi hoặc chạy tới , giống như những đứa con chạy về với mẹ. Mà lũ trẻ con theo Ba Mẹ chơi Xuân trong khuôn viên chùa thì lúc nào cũng chạy , chúng ùa tới vây quanh gánh trầu của bà lão , còn kéo theo cả ba mẹ , anh chị của mình đòi cho bằng được " hái lộc " của bà.Tôi không tin bà lão cất tiếng hò khoan (đôi lúc bà lại hát ru ) như là cách " tiếp thị " hàng hóa ,mà nhìn bọn trẻ chung quanh bà ,cười nói í ới ,khiến bà lão vui thực lòng .Gương mặt , ánh mắt , nụ cười phúc hậu của bà nói với tôi điều đó .Cả việc bà có vẻ thờ ơ với tiền bạc nữa ,nhiều người mua phải nhắc nhở ,phải gọi bà đến mấy lần "cho con gởi tiền " ,bà mới sực nhớ ra và cầm lấy tiền , rồi móm mém cái nụ cười ấm áp tỏa sáng ấy ,bà nói lời cảm ơn !
Thực lòng tôi vốn chưa quen với cái kiểu cách trò chơi hái lộc như thế này ,mà là vì bà lão hát hò khoan với một chất giọng truyền cảm lạ lùng .Âm không lớn mà nồng nàn , thanh không cao mà vời vợi xa vắng .Bà hát một cách tùy hứng ,như bài ca chực chờ đâu từ lồng ngực bị dồn nén đến hồi vút ra ngoài bay bổng , hồn nhie6ngiu7a4 đất trời .Chẳng một sự lựa chọn nào cả .Hát như thể là vì yêu , vì say mà hát .Kiểu như bàn tay mẹ chạm vào sợi tao nôi là " Ầu ....ơ...."bật lên , hoặc là chạm vào cồn bãi dâu xanh là vang vọng khúc hò khoan :

Giả đò mang giỏ hái dâu.
Ghé vô thăm bạn nhức đầu khá chưa .
Chưa khá , băng đồng chi sá .
Bẻ một nồi lá đem xông .
Phải chi nên đạo vợ chồng
Đổ mồ hôi em quạt ,ngọn gió lồng em che .....Khoan hợi .....hò khoan !....

Nhưng rồi không chỉ là giọng ca của bà lão khiến tôi cuồng tín hát hò theo mà là một câu chuyện khác -:Lộc thì phải hái cả nhành dài thế nầy ,chứ bình thường hái lá trầu đếm thành từng xấp mới bán cháu ạ !'.Vừa đưa cho tôi mấy nhánh trầu ,bà lão vừa nói tiếp :" Nói vậy chứ bây giờ chẳng có cô , có chị nào ăn trầu cả ,may ra còn nhờ vào bán lộc giao thừa ngày tết và mùa cưới xin . Người hái lộc đầu năm giờ cũng gọn ơ ,chẳng ai dạo Xuân mà trèo lên cây hái lộc ,họ chỉ cần bỏ tiền ra mua là xong .Quen đường , mấy năm nay từ trong quê bà gánh trầu ra xin ở lại chùa nầy ,tới giờ giao thừa - gánh ra trước cổng ngồi bán .Cốt là nhớ mà đi ,vui mà đi ,chứ già như bà -ăn uống có bao lăm nữa mà buôn với bán ....."
Chẳng bao lâu , gánh trầu của bà lão hết nhẵn .Và cũng bằng ngần ấy thời gian " chẳng bao lâu " ấy ,tôi chắp nhặt câu chuyện bà lão kể với mình như thêm .....một cái lộc đầu Xuân đầy những bất ngờ .

Cô gái làng Yên lấy chồng về làng GIa Cốc vào trước Cách Mạng Tháng Tám.Ngày về nhà chồng chỉ mang theo đôi mủng và mươi đồng bạc ( thời đó còn gọi là bạc Trâu xanh , bạc Đông dương ) của Cha mẹ cho làm vốn .Nối nghiệp mẹ , chợ mai , chợ chiều - ngày hai buổi bà gánh trầu cau ra chợ bán buôn .Ngày xưa , không chỉ người già mới ăn trầu ,mà những cô gái cũng đều răng đen , môi thắm ,ăn trầu cũng là cách biết làm đẹp ,làm mặn mà thêm cái duyên con gái . Mọi lễ lạc đều " Miếng trầu là đầu câu chuyện " , đến những cụ ông cũng miệng mồm đỏ quạch cau trầu chứ không riêng gì các bà , các cô .
Trầu thì nhiều thứ :trầu hương , trầu dầu , trầu sẽ , trầu nguồn ....
Những người buôn bán lớn chở hàng ghe nọ , thuyền kia ;

Trầu vàng góp bến sông Bung
Chờ cau Đại Mỹ thuyền cùng về xuôi ...

Cô gái làng Yên thuộc vào hàng buôn thúng , bán mẹt ,vẻn vẹn mươi đồng vốn ấy xoay vòng ngày hai buổi chợ ,trĩu nặng đời sống gia đình ngày một đông đác thêm ra .Thời kháng chiến 9 năm , chồng hy sinh ngoài mặt trận ,một gánh trầu buôn bán nhỏ nhoi ấy phải nuo6icha mẹ chồng già yếu và các con thơ .Thế rồi các con lớn lên ,đứa lấy chồng , đứa cưới vợ - sinh con đẻ cháu bấy đàn . Lại chiến tranh và mấy lần thiên tai ,cô gái làng Yên - bây giờ đã thành thiếu phụ- vẫn một gánh trầu chạy chợ nuôi thế hệ thứ ba cho cha , chú bọn trẻ lên đường theo kháng chiến ......Thôi , bà về quê ăn Tết kẻo cháu , chắt ở nhà nó chờ !
Bà lão xếp hai cái mủng vào một đầu gióng , quảy trên vai ,lom khom bước ra con đưởng dẫn vào chùa .Tôi cầm mấy nhánh trầu lửng thửng bước theo sau như một đứa trẻ lủn củn theo mẹ , lòng thầm cầu mong Giao thừa năm tới bà lão llại tiếp tục gánh trầu lên chùa! Bà lão bước lên xe ô tô buýt khởi hành vào buổi sáng đầu năm về quê ,xe chạy vù qua rồi mà câu hò khoan như lẫn vào ngọn gió xuân loanh quanh nồng nàn làn hơi ấm bên tôi :

Sông biển cạn , lòng không cạn .
Núi lở non mòn , tình bạn không quên .
Đường còn đi xuống đi lên .
Chứ ....ơn bạn bằng biển ta đền bằng ....non !

( NGUYỄN NHÃ TIÊN )

[THAINGO-A1]

NHẶT.....VÀNG PHAI .
Nghe tên gọi thế dễ tưởng chừng như Thi sĩ Lưu Trọng Lư , " con nai lớn " ( ông tự gọi mình như vậy để khác với Phạm Hầu Thi sĩ ,, người bạn mà Lưu Trọng Lư cứ gọi là " con nai nhỏ '" )đang trở về bằng bước chân của gió gọi hồn cây lá xào xạc những âm thanh . Hoặc xưa hơn nữa là cụ Tam Nguyên Yên Đỗ buồn tênh hỏi ; " mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái ...". Không hề như thế . Mùa Thu đến cùng tôi - sớm hơn những thi sĩ- người gieo rắc những hạt giống phong vàng đầy lãng mạn để sinh nở ra bao nhiêu tình yêu huyền thoại .Chiếc lá vàng đầu tiên tôi không nhặt từ những câu thơ , mà chính là từ đôi bàn tay xương xẩu của mẹ tôi - người nông dân, suốt một đời thủy chung với cây trái , ruộng vườn .
Hình như cho mãi đến bây giờ , tôi vẫn tin một cách cuồng tín rằng : Chiếc lá nhạy cảm nhất với mùa Thu là chiếc lá trầu vàng .
Trong vườn của Mẹ , tín hiệu mùa thu mà tôi nghe thấy được đầu tiên là chính từ hàng trầu chao liệng lá rơi đầy trước sân nhà . Không biết vì cớ gì ,mà người dân quê tôi thường hay trồng trầu dưới những gốc cây chim chim . Rồi theo tháng ngày , trầu tốt tươi bò lên , xoay quanh từ gốc đến ngọn cây chim chim như là nợ duyên tiền định của một lứa đôi . Ở những nơi khác , có khi người ta trồng trầu ở dưới gốc cau hoặc là gốc sầu đông . Làng tôi ít như thế . Chẳng rõ từ bao giờ , hầu như là cây chim chim là cây mà số phận dành cho trầu gởi gắm suốt cuộc đời . Và hễ chớm thu , là trước mọi loài cây lá khác , lá trầu vàng sớm nhất , và đẹp ho7nba6t1 cứ mọi giống loài cây lá khác , đến độ trầu rụng rơi cũng trong tư thế đẹp nhất . Không phải bây giờ qua khúc xạ hồi ức soi về , kỷ niệm hiện lên lung linh để tôi hoang đường tưởng tượng , hoặc lãng mạn ca cẩm bài ca lá trầu vàng giàu chất sử thi .Mà quả là từ con mắt tuổi thơ tôi đã biết ngồi ngắm nhìn cả hàng trầu trút lá vàng chấp chới ,rồi nhẹ nhàng đậu xuống ,sáng ửng trước thềm hiên cho đến vàng rực cả cuối sân nhà .
Mỗi lần như thế ,sau khi thỏa thích ngồi nhìn trầu bay lượn giống như những cánh diều nhỏ nhắn lơi lả trong gió thu , tôi lon ton chạy theo mẹ nhặt trầu rụng . Cứ độ chừng vài mươi lá là ghép thành một xấp kẹp lại . Hai mẹ con làm cái công việc cứ như là đùa với gió thu , cho đến khi chiếc thúng mẹ tôi chất đầy trầu là mẹ tôi đội lên đầu đưa ra chợ bán . Lạ lùng là tiền bán được trầu nhặt từ những cơn gió thu , mẹ tôi không tiết kiệm nhu7nhu7ng4 loại cây trái khác trong vườn được thu hoạch bán ra , mà tất cả mẹ đều mua quà cho chị em chúng tôi ,Cũng có lúc tiền bán trầu rụng được khấm khá mẹ sắm sửa luôn cho tôi cả áo mới . Cũng chính vì những món quà hào phóng như thế , nên mỗi độ thu về là chúng tôi cứ ngong ngóng nhìn lên hàng trầu trước sân nhà chờ đợi , một sự chờ đợi cũng đẹp đẽ như cổ tích " hú trái thị rớt bị bà già ...." không hằn một dấu bụi nào .
Một lạ lùng hơn thế nữa , chính điều này mà tôi dám so sánh mẹ với những thi sĩ mùa thu từng vang bóng . Ấy chính là mẹ tôi cũng biết làm thi sĩ .Điều này thì cho đến khi lớn khôn , xa quê rồi - tôi mới nhận ra . Mẹ làm thi sĩ không tài hoa mà cũng chẳng giỏi giang chữ nghĩa như người ta , mà giống như những chiếc lá trầu vàng rụng rơi Rơi một cách " thơ ", không có cây lá nào sánh kịp . Rơi nghiêng nghiêng , chầm chậm , là đà , nhẹ nhàng và bình yên đến độ , tưởng chửng như đậu hoài vào mắt tuổi thơ mà không chịu rơi xuống mặt đất lấm lem cát bụi . Mẹ lom khom lượm trầu vàng rụng hay mẹ đang làm thơ - mà nhiều lần tôi thấy mẹ chạy theo lá vàng bay chừng quên đi tuổi tác . Hình như những lúc như thế - tôi thấy mẹ trẻ ra hơn bất cứ bao giờ !
Bây giờ thì mẹ đã người xưa . Những vườn trầu như thế ở quê tôi cũng không còn mấy nữa . Cũng có thể mươi mười năm nữa thôi , trầu cũng >>>>người xưa nốt . Còn có bao nhiêu người ăn trầu nữa đâu mà trồng với trọt . Nh7ng đó là nổi buồn của mai sau ,còn bây giờ trời vẫn đang thu .Một ngày bất chợt - tôi về làng cùng với những ngọn gió phong phanh se se chớm lạnh . Làng tôi bây giờ gần như phố thị , điện đóm đầy trời , quán xá nhạc nhí ỏm tỏi đầu trên xóm dưới . Nhà đúc , nhà xây chen chúc , những khu vườn nhà thu hẹp lại - thiếu chỗ cho chim chóc bay về . Và vì thế - mùa thu cũng cô đơn như số phận những nhánh trầu èo uột dần lùi vào quá vãng .
Nhưng ! ơ kìa - một góc vườn nhỏ nhoi nhà ai loáng thoáng như bóng mẹ tôi đang nhặt trầu rụng . Là cảm giác mơ hồ tưởng ra đấy thôi ,biết thế - nhưng sao lòng vẫn se thắt khi nhìn bà cụ già đang lom khom nhặt trầu vàng dưới gốc sầu đông . Giống cây chim chim làng tôi cũng đã tuyệt chủng từ lâu ,chỉ còn lai lẻ loi vài nhánh trầu thưa thớt vàng phai buồn tẻ bay trong gió . Có vẻ như bà cu5kho6ng nghe thấy những gì xung quanh , mãi mê một cách lặng lẽ , âm thầm ,dường như thế giới nầy chỉ còn mỗi mình cụ và cái cây sấu đông chơ vơ một nhánh trầu lưa thưa vàng rụng . Và rồi cũng như mẹ tôi ngày xưa , đôi lúc bà cụ không đợi lá rơi xuống mặt đất đã vội hứng bắt lá rơi theo ngọn gió lùa , như đùa , như bay lên . Có điều - nhìn cụ - tôi không có cái cảm giác giống như thấy mẹ mình trẻ ra - mà là hiu hắt , mà là lắt lây , lay phay giữa gió thu nghiêng ngửa , lưa thưa dăm lá trầu vàng như bay vào đậu giữa lãng quên !
( Theo Nguyễn Nhã Tiên )