Toc Trang Moderator


Ngày tham gia: 10 6 2008 Số bài: 1767
|
Gửi: Bảy 2 01, 2014 11:08 am Tiêu đề: Tục ngữ ca dao vá» tết nguyên đán ... |
|
|
TUÌ£C NGỮ CA DAO VỀ NGAÌ€Y TÊÌT NGUYÊN ÄAÌN
Chuyện xưa kể rằng: VaÌ€o một thời xa xưa lăÌm, người Ä‘ang sôÌng yên ổn thiÌ€ một bầy quỷ dữ đêÌn xâm lăng. ChuÌng duÌ€ng mưu mô quỷ quyệt chiêÌm hêÌt đâÌt Ä‘ai, taÌ€i sản của người. Người thaÌ€nh kẻ laÌ€m công cho quỷ. Người trồng luÌa, quỷ chia cho người phần gôÌc, quỷ lâÌy phần ngoÌ£n. ThâÌy người khổ quaÌ, Phật hiện ra giuÌp kêÌ. Theo Ä‘iều kiện Ä‘ã được giao ươÌc Ä‘uÌng như lời Phật dặn, người trồng khoai lang. ÄêÌn muÌ€a thu hoaÌ£ch, quỷ lâÌy phần ngoÌ£n chỉ coÌ dây vaÌ€ laÌ, người lâÌy phần gôÌc, củ châÌt đầy nhaÌ€. Quỷ laÌ£i đặt Ä‘iều kiện: quỷ ăn phần gôÌc vaÌ€ ngoÌ£n, người ăn phần giữa. LaÌ£i theo lời Phật dặn, người trồng băÌp. ÄêÌn muÌ€a, người lâÌy hêÌt traÌi, quỷ chẳng coÌ giÌ€ để ăn. Quỷ thua beÌ€n Ä‘oÌ€i laÌ£i đâÌt. Phật khuyên người nên xin quỷ baÌn cho miÌ€nh một mảnh đâÌt bằng boÌng của một chiêÌc aÌo caÌ€ sa. Quỷ bằng loÌ€ng. Phật bảo người trồng một cây tre rồi maÌng chiêÌc aÌo caÌ€ sa lên ngoÌ£n. Phật hoÌa pheÌp laÌ€m cây tre cao mãi, cao mãi đêÌn tận trời vaÌ€ boÌng chiêÌc aÌo caÌ€ sa lan xa caÌ€ng luÌc caÌ€ng rộng. Quỷ phải dăÌt diÌ€u nhau chaÌ£y ra ngoaÌ€i boÌng râm của chiêÌc aÌo. CuôÌi cuÌ€ng quỷ biÌ£ Ä‘uổi ra mãi ngoaÌ€i tận biển Äông. Người laÌ£i laÌ€m chủ vuÌ€ng đâÌt của miÌ€nh. Từ đâÌy, quỷ xin vÆ¡Ìi Phật haÌ€ng năm cho vaÌ€o đâÌt liền để thăm mồ mả tổ tiên. Phật bằng loÌ€ng cho quỷ vaÌ€o đâÌt liền nhân ngaÌ€y TêÌt Nguyên Ä‘aÌn của người. Phật dặn người nên trồng cây NÊU trươÌc nhaÌ€ vaÌ€o những ngaÌ€y naÌ€y để cho quỷ không thể xâm phaÌ£m đêÌn người.
Trên đây laÌ€ sự tiÌch cây nêu ngaÌ€y TêÌt của ta. ThÃªÌ nên ca dao ta coÌ câu:
Cu kêu ba tiêÌng cu kêu,
Trông mau tÆ¡Ìi TêÌt dựng NÊU ăn cheÌ€.
Trong tâm thưÌc của dân tộc Việt, cây nêu laÌ€ biểu trưng của sưÌc maÌ£nh tinh thần Việt chôÌng laÌ£i sưÌc phản động của caÌi aÌc (quỷ). Cây nêu cũng biểu hiện quyền lực của mỗi gia Ä‘iÌ€nh trong laÌ€ng xã ngaÌ€y xưa:
ThÆ°Ì nhâÌt nêu cao,
ThÆ°Ì nhiÌ€ phaÌo kêu
NhaÌ€ coÌ cây nêu cao laÌ€ nhaÌ€ giaÌ€u sang quyền quiÌ. TraÌ€ng phaÌo nổ gioÌ€n vaÌ€ đều laÌ€ baÌo hiệu Ä‘iềm tôÌt cho gia chủ.
“Trông mau tÆ¡Ìi TêÌt dựng nêu ăn chè†chỉ laÌ€ tâm traÌ£ng trẻ con bởi lẽ chỉ coÌ trẻ con mÆ¡Ìi mong choÌng tÆ¡Ìi TêÌt để được “ăn ngon mặc Ä‘eÌ£p†coÌ€n đôÌi vÆ¡Ìi người lÆ¡Ìn, TêÌt đêÌn laÌ€ cả một nỗi lo :
TêÌt đêÌn sau lưng
Con cháu thì mừng
Ông vải thì lo.
Quả vậy, vaÌ€o những ngaÌ€y năm cuÌ€ng thaÌng tận, Ä‘a sÃ´Ì dân ta lo lăÌng Ä‘ủ Ä‘iều. NaÌ€o laÌ€ nợ nần chưa trang trải. NaÌ€o laÌ€ công việc chưa hoaÌ€n thaÌ€nh. NaÌ€o lo săÌm sửa cho 3 ngaÌ€y TêÌt. NaÌ€o lo sửa sang nhaÌ€ cửa để Ä‘oÌn Xuân . . .
ÄÆ¡Ì€i sôÌng của người nông dân ta ngaÌ€y trươÌc không phải laÌ€ dễ daÌ€ng viÌ€ phương phaÌp canh taÌc cổ truyền, moÌ£i việc phần lÆ¡Ìn như coÌ€n tuÌ€y thuộc vaÌ€o sự Ä‘iÌ£nh Ä‘oaÌ£t của Trời. Cuộc sôÌng tuy coÌ muôn vaÌ€n cÆ¡ cực, ăn buổi hôm lo buổi mai, thÃªÌ nhưng việc tiêu tôÌn cho 3 ngaÌ€y TêÌt laÌ£i không thể deÌ€ xẻn được. ThÃªÌ nên coÌ nhiều gia Ä‘iÌ€nh Ä‘ã phải chiÌ£u caÌi cảnh:
Äi caÌ€y ba vuÌ£
Không Ä‘ủ ăn ba ngaÌ€y TêÌt!
TêÌt đêÌn, trăm vaÌ£n nỗi lo quâÌn quiÌt trong đầu, thÆ°Ì nhâÌt laÌ€ lo nợ nần chưa trang trải:
Bây giờ tư TêÌt đêÌn nÆ¡i
Tiền thiÌ€ không coÌ sao nguôi tâÌm loÌ€ng
Nghĩ miÌ€nh vâÌt vả long Ä‘ong
Xa nghe laÌ£i thâÌy Quảng Äông keÌo coÌ€i
Về nhaÌ€ công nợ noÌ Ä‘oÌ€i
MaÌ€ loÌ€ng bôÌi rôÌi đưÌng ngồi không an.
Thật laÌ€ trÆ¡Ì trêu. Tiền không coÌ maÌ€ tiêÌng coÌ€i của gaÌnh haÌt Quảng Äông laÌ£i quyêÌn rũ, thuÌc duÌ£c. Về nhaÌ€ thiÌ€ nợ Ä‘oÌ€i. MaÌ€ nợ Ä‘oÌ€i thiÌ€ nguy lăÌm. CaÌc chủ nợ coÌ lệ cuôÌi năm giằng thuÌc con nợ, cÃ´Ì Ä‘oÌ€i cho được sÃ´Ì tiền Ä‘ã cho vay, duÌ€ rằng Ä‘oÌ€i được tiền về để đâÌy. Người ta cho rằng, nêÌu không Ä‘oÌ€i được tiền trươÌc giao thừa, ngaÌ€y hôm sau, moÌn tiền nợ Ä‘ã ra nợ cũ vaÌ€ ngaÌ€y Mồng một đầu năm vaÌ€ những ngaÌ€y sau nữa, người ta không daÌm Ä‘oÌ€i nợ, viÌ€ con nợ kiêng sợ giông.
“TuÌ£c lệ như vậy nên caÌi ngaÌ€y tâÌt niên nầy, những người coÌ nợ laÌ€m ăn keÌm may măÌn, không coÌ tiền trả maÌ€ phải khâÌt chủ nợ không chiÌ£u, Ä‘aÌ€nh phải Ä‘i trôÌn nợ đêÌn luÌc giao thừa mÆ¡Ìi trở vá»â€.(1).
TuÌ£c ngữ laÌ£i coÌ câu:
Khôn ngoan đêÌn cửa quan mÆ¡Ìi biêÌt,
GiaÌ€u coÌ Ba mươi TêÌt mÆ¡Ìi hay.
Hoặc là:
CoÌ, không: muÌ€a Äông mÆ¡Ìi biêÌt
GiaÌ€u ngheÌ€o: Ba mươi TêÌt mÆ¡Ìi hay.
Trên đây laÌ€ những quan saÌt thực tÃªÌ của người biÌ€nh dân ta ngaÌ€y xưa. Kẻ khôn ngoan laÌ€ kẻ kheÌo biện baÌ£ch trươÌc cửa quan (tưÌc cÆ¡ quan chiÌnh quyền haÌ€ng Xã, Tổng, Huyện...) để giaÌ€nh lẽ phải về miÌ€nh. MuÌ€a Äông laÌ€ muÌ€a giaÌ reÌt. Nhiều công việc laÌ€m ăn hầu như Ä‘iÌ€nh trệ. Äây thường laÌ€ khoảng thời gian Ä‘em lương thực dự trữ ra để ăn. NhaÌ€ giaÌ€u coÌ của dự trữ nên không lo. NhaÌ€ ngheÌ€o phải Ä‘i vay từng đâÌu gaÌ£o. ÄêÌn ngaÌ€y giaÌp TêÌt, nhaÌ€ giaÌ€u săÌm sửa ề hề, dân nhaÌ€ ngheÌ€o đôi khi coÌ€n phải lo trôÌn nợ. ThÃªÌ nên duÌ€ ai coÌ taÌ€i khoe mẽ đêÌn đâu, đêÌn ngaÌ€y giaÌp TêÌt laÌ€ người ta biêÌt hêÌt, không thể naÌ€o giâÌu giêÌm được.
NgoaÌ€i những ngaÌ€y kyÌ£ giỗ biÌ€nh thường để con chaÌu tưởng nhÆ¡Ì Ä‘ÃªÌn ngaÌ€y từ trần của người Ä‘ã khuâÌt, haÌ€ng năm người Việt ta coÌ€n coÌ lệ ChaÌ£p mả, tâÌt cả mồ mả của gioÌ€ng hoÌ£ đều được giẫy cỏ saÌ£ch sẽ vaÌ€o thaÌng ChaÌ£p để sửa soaÌ£n mời gia tiên về ăn TêÌt vÆ¡Ìi con chaÌu. Cũng coÌ nÆ¡i để sang thaÌng Giêng mÆ¡Ìi giẫy mả.
Äi đâu mặc kệ Ä‘i đâu
ÄêÌn ngaÌ€y giỗ chaÌ£p phải mau maÌ€ về.
Con chaÌu không thể bỏ được ngaÌ€y giỗ chaÌ£p bời viÌ€ “con chaÌu muôÌn troÌ€n Ä‘aÌ£o hiêÌu vÆ¡Ìi tổ tiên thiÌ€ những ngaÌ€y kyÌ£ ChaÌ£p, TêÌt nhưÌt phải cuÌng câÌp tử têÌ. Những người bỏ giỗ bỏ TêÌt laÌ€ bâÌt hiêÌu chi cựcâ€. (2)
Bỏ sêu TêÌt kyÌ£ ChaÌ£p laÌ€ một Ä‘iều bâÌt hiêÌu. ViÌ€ thÃªÌ Ä‘ã coÌ cô gaÌi traÌch cÆ°Ì viÌ£ hôn phu của miÌ€nh một caÌch nặng nề:
Chiều Ba mươi anh không Ä‘i TêÌt,
Rạng ngày Mồng Một anh không đi lạy bàn thờ,
HiêÌu trung mô nữa maÌ€ bảo em chờ uổng công.
LaÌ£y baÌ€n thờ gia tiên quả một Ä‘iều hệ troÌ£ng. “Về TêÌt Nguyên Ä‘aÌn, từ ngaÌ€y 29 thaÌng ChaÌ£p, gia trưởng phải laÌ€m lễ RươÌc Ông BaÌ€. Trong 3 ngaÌ€y TêÌt, suôÌt đêm ngaÌ€y luÌc naÌ€o cũng coÌ hương Ä‘eÌ€n vaÌ€ lễ vật để cuÌng tổ tiên. ÄêÌn chiều Mồng 3 hay saÌng Mồng 4 thiÌ€ laÌ€m lễ ÄÆ°a Ông BaÌ€ để đôÌt vaÌ€ng mã cuÌng trong 3 ngaÌ€y TêÌtâ€. (3).
LaÌ£y baÌ€n thờ gia tiên vaÌ€o 3 ngaÌ€y TêÌt laÌ€ một nghi lễ không thể thiêÌu của con chaÌu đôÌi vÆ¡Ìi những người Ä‘ã khuâÌt. ThÃªÌ nhưng, khi biÌ£ viÌ£ hôn thê traÌch cưÌ, người con trai Ä‘ã kheÌo biện baÌ£ch cho sự văÌng mặt của miÌ€nh bằng một lễ nghi coÌ vẻ coÌ€n quan troÌ£ng hÆ¡n: lo việc hoÌ£, việc laÌ€ng.
Hôm Ba mươi anh măÌc lo việc hoÌ£
SaÌng mồng Một anh bận việc laÌ€ng,
Ông baÌ€ bên anh cũng bỏ huôÌng chi bên naÌ€ng, naÌ€ng Æ¡i!
ÄêÌn ngaÌ€y TêÌt, con chaÌu duÌ€ laÌ€m ăn ở đâu cũng cÃ´Ì tiÌ€m caÌch về nhaÌ€ để ăn TêÌt, mừng tuổi ông baÌ€ cha meÌ£. Con caÌi duÌ€ Ä‘ã lập gia Ä‘iÌ€nh ra ở riêng cũng Ä‘em con caÌi về thăm vaÌ€ chuÌc TêÌt cha meÌ£ miÌ€nh:
Mồng một TêÌt cha
Mồng ba TêÌt thầy.
Hay : Mồng một thì ở nhà cha,
Mồng hai nhà vợ, mồng ba nhà thầy.
Lệ têÌt thầy của ta ngaÌ€y xưa thật Ä‘eÌ£p. ÄoÌ laÌ€ tinh thần “tôn sự troÌ£ng Ä‘aÌ£oâ€, laÌ€ tinh thần “tiên hoÌ£c lễ, hậu hoÌ£c vănâ€. HoÌ£c troÌ€ hoÌ£c nghề hay hoÌ£c chữ, ở vÆ¡Ìi người daÌ£y cho miÌ€nh đều coÌ nghĩa thầy troÌ€. HoÌ£c troÌ€ phải kiÌnh troÌ£ng thầy, quyÌ mêÌn thầy maÌ€ nhâÌt laÌ€ thầy daÌ£y hoÌ£c chữ laÌ£i phải kiÌnh troÌ£ng hÆ¡n nữa.
“LuÌc hoÌ£c, gặp khi mồng Năm ngaÌ€y TêÌt như: TêÌt Nguyên Ä‘aÌn, Thanh minh, Äoan ngoÌ£, Trung thu, ... muÌ€a naÌ€o thưÌc nâÌy, hoặc cặp gaÌ€ thuÌng gaÌ£o, đường mưÌt baÌnh traÌi hoặc năm ba quan tiền, tuÌ€y tiÌ€nh Ä‘a thiểu maÌ€ Ä‘em đêÌn lễ thầyâ€.(4).
Trong caÌc tuÌ£c lệ về ngaÌ€y TêÌt, ta coÌ tuÌ£c xông đâÌt hay xông nhaÌ€ đầu năm. Theo tuÌ£c lệ nầy, coÌ nhiều người tin rằng, coÌ người viÌa xâÌu đêÌn xông đâÌt nhaÌ€ naÌ€o (tưÌc laÌ€ người đêÌn chuÌc TêÌt đầu tiên) nhaÌ€ Ä‘oÌ sẽ gặp Ä‘iều xui xẻo quanh năm. ViÌ€ thêÌ, “nêÌu không coÌ người nhaÌ€ dễ viÌa để xông nhaÌ€ lâÌy, người ta phải nhờ một người khaÌc trong thân bằng cÃ´Ì hữu tôÌt viÌa để sÆ¡Ìm ngaÌ€y mồng Một TêÌt đêÌn xông nhaÌ€, trươÌc khi coÌ khaÌch đêÌn chuÌc TêÌt, để người naÌ€y Ä‘em sự dễ dãi may măÌn laÌ£iâ€. (5).
Do tuÌ£c lệ nầy, vaÌ€o saÌng Mồng một TêÌt iÌt người daÌm ra khỏi nhaÌ€ để Ä‘i thăm baÌ€ con laÌng giềng, sợ miÌ€nh sẽ Ä‘em Ä‘iều xui xẻo đêÌn cho người khaÌc. Cũng do tuÌ£c lệ nầy, người ta râÌt sợ những kẻ “mang tiêÌng không tôÌt†đêÌn xông nhaÌ€ miÌ€nh. Æ Ä‘Ã¢Ìt HaÌ€ thaÌ€nh vaÌ€o những năm cuôÌi thÃªÌ kỷ 19 đầu thÃªÌ kỷ 20 coÌ hai nhân vật traÌ€o phuÌng nổi tiêÌng, một cặp baÌ€i truÌ€ng maÌ€ những tay coÌ maÌu mặt thời bầy giờ đều ngaÌn, Ä‘oÌ laÌ€ Ba Giai vaÌ€ TuÌ XuâÌt. Hai nhân vật naÌ€y mang tiêÌng laÌ€ hay choÌ€ng gheÌ£o vaÌ€ phaÌ phaÌch thiên haÌ£. ViÌ€ thÃªÌ người ta Ä‘ã huÌ€ doÌ£a nhau:
Hễ ai maÌ€ noÌi dôÌi ai
ThiÌ€ mồng một TêÌt Ba Giai đêÌn nhaÌ€.
Äa sÃ´Ì dân ta sôÌng bằng nghề nông. HaÌ€ng năm, nhiều nhaÌ€ dâng lễ cuÌng đâÌt, coÌ€n goÌ£i laÌ€ lễ “taÌ£ thổ kyÌ€ yên†vaÌ€o những ngaÌ€y đầu năm. Æ vuÌ€ng đồng bằng sông Cửu Long, lệ cuÌng đâÌt được thực hiện vaÌ€o ngaÌ€y ngaÌ€y 10 thaÌng Giêng:
Mổng chiÌn viÌa Trời
Mồng mười via ÄâÌt
NgaÌ€y viÌa đâÌt coÌ lệ cuÌng đâÌt. â€œÆ nhaÌ€ quê miền Nam, đêÌn ngaÌ€y 10 thaÌng Giêng người nhaÌ€ nông laÌ€m lễ cuÌng đâÌt. Nghi lễ râÌt giản diÌ£. NhaÌ€ khaÌ giả thiÌ€ doÌ£n mâm cÆ¡m coÌ gaÌ€ viÌ£t Ä‘em ra ruộng cuÌng rồi cuÌ€ng nhau ăn uôÌng taÌ£i chỗ. Æ nhaÌ€ thiÌ€ doÌ£n lễ vật ra cuÌng taÌ£i baÌ€n thờ Thổ ÄiÌ£a đặt trong nhaÌ€. Lễ vật cũng đơn giản: con gaÌ€, miêÌng thiÌ£t hoặc ruÌt goÌ£n chỉ coÌ€n bộ tam sên vÆ¡Ìi dĩa gaÌ£o, muoiâ€. (6).
Trong 3 ngaÌ€y TêÌt ta coÌ lệ chuÌc TêÌt. Con chaÌu chuÌc TêÌt ông baÌ€ cha meÌ£, ông baÌ€ cha meÌ£ chuÌc TêÌt laÌ£i con chaÌu; baÌ€ con quên Ä‘i moÌ£i ghen gheÌt, giận hờn; hề gặp nhau laÌ€ gửi lời cầu chuÌc tôÌt Ä‘eÌ£p cho nhau:
Nay mừng tÆ°Ì hải đồng xuân
Tam dương khai thaÌi, muôn dân hoÌ€a biÌ€nh.
Sĩ thời chăm việc học hành,
Một mai khoa bảng để dành công danh.
Công thiÌ€ phượng caÌc long Ä‘iÌ€nh
Äủ nghề sư khoaÌng, rưÌt nghề công thâu.
Nông thời cuôÌc bẫm caÌ€y sâu,
Thu hoÌ€a haÌ£ maÌ£ch, phong thâu coÌ ngaÌ€y.
Thương thời buôn baÌn liền tay
RưÌt taÌ€i Tử CôÌng ai taÌ€y cho Ä‘ang!
Æ miền BăÌc coÌ tuÌ£c haÌt “xuÌc xăÌc xuÌc xẻ†để mừng TêÌt ngay vaÌ€o đêm giao thừa. Một Ä‘oaÌ€n trẻ con gồm chừng 10, 15 em tay cầm ôÌng bương đựng đồng tiền kẽm. Ngay từ luÌc chaÌ£ng vaÌ£ng, boÌ£n trẻ lũ lượt keÌo đêÌn từng nhaÌ€ để mừng gia chủ sang năm mÆ¡Ìi gặp nhiều Ä‘iều may măÌn vÆ¡Ìi lời haÌt mừng đầy ăÌp những Ä‘iều tôÌt Ä‘eÌ£p:
XuÌc xăÌc xuÌc xẻ
Nhà nào còn đèn còn lửa
Mở cửa cho chuÌng tôi vaÌ€o
BươÌc lên giường cao: CoÌ Ä‘Ã´i rồng âÌp
BươÌc xuôÌng giường thâÌp: CoÌ Ä‘Ã´i rồng chầu
BươÌc ra đằng sau: CoÌ nhaÌ€ ngoÌi lợp
Ngựa ông còn buộc
Voi ông còn cầm
Ong sôÌng một trăm linh năm tuổi lẻ
Vợ ông sinh đẻ
Những con tôÌt laÌ€nh
Những con như tranh
Những con như đôÌi...
Æ một sÃ´Ì Ä‘iÌ£a phương laÌ£i coÌ tuÌ£c “haÌt săÌc buÌ€a†vaÌ€o ngaÌ€y TêÌt. Thông thường haÌt săÌc buÌ€a do phường săÌc buÌ€a haÌt theo Ä‘iệu dân ca săÌc buÌ€a của từng diÌ£a phương. CoÌ một sÃ´Ì Ä‘iÌ£a phương laÌ£i kêÌt hợp muÌa săÌc buÌ€a vÆ¡Ìi haÌt săÌc buÌ€a thaÌ€nh một vũ Ä‘iệu dân-gian đầy quyêÌn-rũ như ở một sÃ´Ì xã miền biển quận ÄÆ°Ìc Phổ, tỉnh Quảng Ngãi. Phường săÌc buÌ€a coÌ€n coÌ những baÌ€i haÌt riêng cho từng nghề nghiệp: buôn baÌn, nông tang, canh cửi . . . :
ThaÌnh chuÌa vaÌ£n niên.
ThaÌnh chuÌa vaÌ£n niên!
ChuÌng tôi nay dâng caÌch đội Ä‘eÌ€n
ThaÌi hoÌ€a gặp tiêÌt xuân thiên
GioÌ Ä‘Æ°a chồi ngoÌ£c, hoa chen caÌ€nh vaÌ€ng
Trong nhaÌ€ ta Ä‘eÌ€n thăÌp saÌng trưng
Song le coÌ€n muôÌn chÆ¡i trăng ngoaÌ€i thềm
Äể cho trong âÌm ngoaÌ€i êm...
VaÌ€o saÌng Mồng một TêÌt, một sÃ´Ì chưÌc săÌc trong laÌ€ng từ Tiên chỉ, ThÆ°Ì chỉ, LyÌ trưởng, Trương tuần cuÌ€ng caÌc bô lão đều tề tựu về Ä‘iÌ€nh laÌ€ng để tÃªÌ caÌo thần linh bản thổ vaÌ€ thần ThaÌ€nh hoaÌ€ng. Trong ngaÌ€y gặp mặt đầu năm ở nÆ¡i linh-thiêng naÌ€y, quyÌ chưÌc săÌc của laÌ€ng đều dâng lời cầu nguyện xin ThaÌ€nh hoaÌ€ng vaÌ€ thần-linh bản-thổ phuÌ€ trợ cho dân laÌ€ng sang năm mÆ¡Ìi được vaÌ£n sự như yÌ:
ChuÌc mừng thượng đẳng tôÌi linh
Phù trì dân xã hiền-vinh sang giàu
TrươÌc Ä‘iÌ€nh laÌ£i coÌ rồng chầu
CoÌ Ä‘Ã´i qui phuÌ£ng tựa maÌ€u non tiên
Giữa Ä‘iÌ€nh coÌ Ä‘Ã¢Ìng baÌt tiên...
Trong những hội Xuân đầu năm, laÌ€ng thường tổ chưÌc caÌc hội haÌt nam nữ như: haÌt Ä‘uÌm, haÌt dặm, haÌt trôÌng quân, haÌt quan hoÌ£... Thường vaÌ€o cuộc haÌt, người khởi xươÌng thường haÌt những lời chuÌc tuÌ£ng tôÌt Ä‘eÌ£p:
TÆ¡Ìi đây viêÌng cảnh, thăm hoa
TrươÌc mừng caÌc côÌ, sau laÌ€ mừng dân.
Sau nữa tôi mừng cả làng tuần
Mừng cho nam nữ chơi Xuân hội nầy
Một mai Ä‘aÌ€n coÌ beÌn dây
Æ n dân vaÌ£n bội biêÌt ngaÌ€y naÌ€o quên!
VaÌ€o 3 ngaÌ€y TêÌt, caÌc laÌ€ng thường tổ chưÌc caÌc troÌ€ chÆ¡i taÌ£i sân Ä‘iÌ€nh, sân chuÌ€a hay một khoảng đâÌt trôÌng naÌ€o Ä‘oÌ Ä‘ÃªÌ‰ dân laÌ€ng tuÌ£ tập vui Xuân. CaÌc troÌ€ chÆ¡i thông thường gồm coÌ: cờ người, tổ tôm Ä‘iêÌm, Ä‘aÌnh Ä‘u, neÌm cầu, choÌ£i gaÌ€, đô vật, ... NgoaÌ€i diÌ£p TêÌt Nguyên Ä‘aÌn, caÌc laÌ€ng coÌ€n tổ chưÌc hội Xuân vaÌ€o caÌc ngaÌ€y Thần kyÌ£ tưÌc ngaÌ€y huÌy kyÌ£ của viÌ£ ThaÌ€nh hoaÌ€ng của laÌ€ng. CaÌc lễ hội naÌ€y thường được tổ chưÌc vaÌ€o muÌ€a Xuân hay muÌ€a Thu vời nhiều troÌ€ chÆ¡i đặc biệt hÆ¡n.
NgoaÌ€i Ä‘iÌ£a Ä‘iểm chiÌnh nêu trên, doÌ£c theo đường laÌ€ng dươÌi boÌng caÌc lũy tre hay cây Ä‘a, cây baÌ€ng, người ta thâÌy tuÌ£ tập từng 5, 7 người, coÌ nÆ¡i 10, 15 người để chÆ¡i caÌc troÌ€ cờ baÌ£c như xoÌc dĩa, Ä‘aÌnh Ä‘aÌo...
Mồng một chơi cửa chơi nhà,
Mồng hai chÆ¡i xoÌm, muÌ€ng ba chÆ¡i Ä‘iÌ€nh.
Thực ra, caÌc nÆ¡i vui Xuân không phận biệt ra từng ngaÌ€y raÌ£ch roÌ€i như trên maÌ€ coÌ€n tuÌ€y thuộc vaÌ€o từng haÌ£ng người, từng lưÌa tuổi. Phần lÆ¡Ìn caÌc người đưÌng tuổi thiÌch tuÌ£ tập về sân Ä‘iÌ€nh, sân chuÌ€a để thưởng thưÌc caÌc troÌ€ vui Xuân, lÆ¡Ìp con chaÌu laÌ£i thiÌch tuÌ£ tập ở caÌc nÆ¡i xoÌc dĩa, bầu cua, Ä‘aÌnh Ä‘aÌo...
Một sÃ´Ì tỉnh thuộc miền Trung Trung phần, ngoaÌ€i caÌc troÌ€ chÆ¡i như xoÌc dĩa, bầu cua, Ä‘aÌnh Ä‘aÌo, ... coÌ€n coÌ thuÌ chÆ¡i baÌ€i choÌ€i:
Rủ nhau Ä‘i Ä‘aÌnh baÌ€i choÌ€i
Æ nhaÌ€ con khoÌc noÌ loÌ€i ruÌn ra.
Äây laÌ€ một hội baÌ€i choÌ€i được nhaÌ€ văn Võ PhiêÌn thuật laÌ£i theo taÌ€i liệu của nhaÌ€ thÆ¡ QuaÌch TâÌn:
“Trên một khoảnh đâÌt, dựng lên 9 caÌi choÌ€i. CaÌc chân baÌ€i, mỗi chân chiêÌm một choÌ€i. Người ta duÌ€ng bộ baÌ€i Tam CuÌc 27 cặp, Ä‘em mỗi laÌ baÌ€i daÌn vaÌ€o một thẻ tre. Bộ baÌ€i chia ra laÌ€m đôi: một nửa bỏ vaÌ€o ôÌng do người hô hiệu giữ, một nửa Ä‘em phân phôÌi cho 9 choÌ€i, mỗi choÌ€i 3 laÌ. LuÌc vaÌ€o cuộc, anh hiệu ruÌt baÌ€i trong ôÌng ra, hô lên, choÌ€i naÌ€o truÌng laÌ Ã¢Ìy thiÌ€ goÌ£i hiệu Ä‘em laÌ£i. Khi coÌ một choÌ€i truÌng đêÌn laÌ thÆ°Ì 3 laÌ€ xong một vaÌn. Người hô hiệu thu hêÌt baÌ€i, trộn nhau, rồi laÌ£i phaÌt ra mỗi choÌ€i 3 laÌ Ä‘ÃªÌ‰ băÌt đầu laÌ£i vaÌn khaÌc. CÆ°Ì thÃªÌ cho đêÌn 8 vaÌn laÌ€ mãn hội†(7).
Phần lÆ¡Ìn những người thiÌch chÆ¡i baÌ€i choÌ€i laÌ€ thiÌch caÌi Ä‘iệu hô đặc biệt goÌ£i laÌ€ hô baÌ€i choÌ€i của caÌc tay hô hiệu.
NoÌi đêÌn TêÌt maÌ€ không nhăÌc đêÌn caÌc phiên chợ TêÌt laÌ€ cả một Ä‘iều thiêÌu soÌt. Chợ TêÌt coÌ thể laÌ€ những phiên chợ cuôÌi năm baÌ€y baÌn caÌc haÌ€ng TêÌt từ đồ cuÌng têÌ, hoa quả đêÌn quần aÌo vaÌ€ đồ chÆ¡i trẻ con. Chợ TêÌt cũng coÌ thể laÌ€ những phiên chợ đầu năm hoÌ£p lâÌy hên vaÌ€ thường được tổ chưÌc caÌc troÌ€ vui Xuân cuÌ€ng vÆ¡Ìi việc baÌ€y baÌn haÌ€ng TêÌt. CoÌ những phiên chợ TêÌt mỗi năm chỉ hoÌ£p một lần:
Bỏ con bỏ chaÌu,
Không ai bỏ hai mươi saÌu chợ Yên
Bỏ tổ bỏ tiên
Không ai bỏ chợ Viềng mồng taÌm.
Äây laÌ€ hai phiên chợ TêÌt đặc biệt của Nam ÄiÌ£nh xưa: chợ Yên mỗi năm chỉ hoÌ£p một phiên vaÌ€o ngaÌ€y 26 thaÌng ChaÌ£p. Äây laÌ€ một phiên chợ TêÌt thật sầm uâÌt vÆ¡Ìi đầy Ä‘ủ mặt haÌ€ng TêÌt cho người lÆ¡Ìn vaÌ€ trẻ con, quy tuÌ£ khaÌ Ä‘Ã´ng Ä‘ảo người quanh vuÌ€ng về mua săÌm.
Chợ Viềng laÌ£i hoÌ£p vaÌ€o ngaÌ€y 8 thaÌng Giêng. Tương truyền ngaÌ€y xưa ở Nam Ä‘iÌ£nh coÌ Ä‘ÃªÌn 3, 4 chợ cuÌ€ng mang tên chợ Viềng. Chợ Viềng chiÌnh nằm ở xã Kim thaÌi, huyện VuÌ£ bản; hoÌ£p phiên đầu năm vaÌ€o muÌ€ng 8 thaÌng Giêng, quy tuÌ£ dân quanh vuÌ€ng. Dân vuÌ€ng naÌ€y tin rằng buôn baÌn vaÌ€o ngaÌ€y nầy sẽ gặp may măÌn quanh năm. Do Ä‘oÌ, nêÌu gặp những ngaÌ€y coÌ mưa gioÌ, laÌ£i gặp Ä‘oÌ€ ngang caÌch trở, dân buôn tự động hoÌ£p chợ ở một nÆ¡i naÌ€o Ä‘oÌ Ä‘ÃªÌ‰ buôn baÌn goÌ£i laÌ€ “lâÌy ngaÌ€yâ€, cầu may cho cả năm. ThÃªÌ laÌ€ một phiên chợ Viềng mÆ¡Ìi được thaÌ€nh hiÌ€nh. Sau phiên chợ hoÌ£p lâÌy may đầu năm Ä‘oÌ chợ không coÌ€n để laÌ£i một dâÌu vêÌt naÌ€o. Năm sau hoặc những năm sau nữa, nêÌu laÌ£i gặp trở ngaÌ£i như trên, dân buôn quanh vuÌ€ng laÌ£i hiÌ€nh thaÌ€nh một chợ Viềng khaÌc, coÌ thể laÌ€ ở vuÌ€ng đâÌt năm trươÌc hay một nÆ¡i naÌ€o khaÌc. Những phiên chợ Viềng naÌ€y mỗi năm chỉ hoÌ£p một lần thôi.
Ở kinh đô HuÃªÌ coÌ chợ Gia LaÌ£c, mỗi năm cũng chỉ hoÌ£p coÌ một phiên:
Gia Lạc chỉ mở ngày Xuân
Quanh năm, suôÌt thaÌng khoÌ lần tiÌ€m ra.
Gia LaÌ£c laÌ€ một phiên chợ đặc biệt gần thôn Vĩ DaÌ£, hằng năm chỉ hoÌ£p vaÌ€o mâÌy ngaÌ€y TêÌt: từ 29 thaÌng ChaÌ£p đêÌn mồng 3 TêÌt. Tương truyền đây laÌ€ phiên chợ đặc biệt do viÌ£ hoaÌ€ng tử thÆ°Ì 4 của Vua Gia Long laÌ€ Nguyễn PhuÌc BiÌnh cho lập vaÌ€o 3 ngaÌ€y Xuân trên một khoảnh đâÌt rộng gần phủ đệ của ông để cho caÌc người trong hoaÌ€ng phaÌi đêÌn săÌm haÌ€ng TêÌt vaÌ€ vui Xuân như Ä‘aÌnh baÌ€i choÌ€i, đổ xăm hường, Ä‘aÌnh Ä‘aÌo lỗ... Chợ tập trung được nhiều mặt haÌ€ng TêÌt nhâÌt laÌ€ đồ chÆ¡i cho trẻ con do dân caÌc phủ huyện lân cận sản xuâÌt vaÌ€ mang về baÌn. Dần dần về sau dân quanh vuÌ€ng cũng được tham dự trong caÌc sinh hoaÌ£t của phiên chợ TêÌt naÌ€y vaÌ€ mỗi năm chợ cũng chỉ hoÌ£p vaÌ€o 3 ngaÌ€y TêÌt maÌ€ thôi.
Æ tỉnh Vĩnh Yên coÌ phiên chợ Dưng cũng râÌt nổi tiêÌng:
Bỏ con, bỏ chaÌu
Không ai bỏ hội mùng 6 chợ Dưng.
Dưng laÌ€ tên nôm na của laÌ€ng Văn Trưng thuộc phủ Vĩnh Tường, Vĩnh Yên. HaÌ€ng năm laÌ€ng Văn Trưng mở hội Xuân vaÌ€o ngaÌ€ymuÌ€ng 6 thaÌng Giêng. Chợ Dưng toÌ£a laÌ£c gần Ä‘iÌ€nh laÌ€ng Dưng vaÌ€ mở phiên chợ đầu năm cũng vaÌ€o muÌ€ng 6 thaÌng Giêng. Vừa gặp ngaÌ€y hội Xuân, vừa gặp phiên chợ đầu năm nên chợ Dưng vaÌ€o ngaÌ€y naÌ€y thật đông Ä‘uÌc. NgoaÌ€i việc buôn baÌn lâÌy may, dân chuÌng coÌ€n được thưởng thưÌc caÌc troÌ€ vui Xuân, đặc biệt laÌ€ troÌ€ chÆ¡i trai gaÌi băÌt chaÌ£ch trong chum.
Æ huyện Nông CôÌng thuộc tỉnh Thanh HoÌa coÌ phiên chợ Cầu Quan cũng thật hâÌp dẫn. Chợ Cầu Quan, dân quanh vuÌ€ng quen goÌ£i laÌ€ chợ Thượng, hoÌ£p chợ ngay bên bờ một con sông Ä‘aÌ€o từ thời nhaÌ€ Lê vaÌ€o diÌ£p đầu Xuân. Dân chuÌng vừa Ä‘i chợ TêÌt vừa xem Ä‘ua thuyền rồng:
Cầu Quan vui lăÌm ai Æ¡i,
Trên thiÌ€ hoÌ£p chợ, dươÌi bÆ¡i thuyền rồng!
VuÌ€ng quan hoÌ£ đâÌt BăÌc cũng coÌ những phiên chợ TêÌt nổi tiêÌng một thời coÌ€n được dân chuÌng nhăÌc nhở qua câu ca dao:
XÆ°Ì Nam: nhâÌt chợ Bằng Gồi
XÆ°Ì BăÌc: Vân KhaÌm, xÆ°Ì ÄoaÌ€i: HươÌng Canh.
XÆ°Ì Nam, xÆ°Ì BăÌc, xÆ°Ì ÄoaÌ€i laÌ€ tên goÌ£i nôm na của caÌc tỉnh HaÌ€ Nam, HaÌ€ BăÌc vaÌ€ SÆ¡n Tây ngaÌ€y xưa.
Riêng đâÌt Nam ÄiÌ£nh coÌ€n coÌ những câu ca dao giÆ¡Ìi thiệu những phiên chợ của hoÌ£ một caÌch thuÌ viÌ£:
Mồng một chơi cửa, chơi nhà
Mồng hai chÆ¡i xoÌm, mồng ba chÆ¡i Ä‘iÌ€nh.
Mông bôÌn chÆ¡i chợ Quả linh
Mồng năm chợ TriÌ€nh, muÌ€ng saÌu non Côi.
Qua ngày mồng bảy nghỉ ngơi
BươÌc sang mồng taÌm Ä‘i chÆ¡i chợ Viềng
Chợ Viềng một năm mÆ¡Ìi coÌ một phiên
CaÌi noÌn em đội cũng tiền anh mua.
TêÌt Nguyên Ä‘aÌn laÌ€ ngaÌ€y lễ cổ truyền troÌ£ng Ä‘aÌ£i của dân tộc Việt Nam.
Trên đây chuÌng tôi Ä‘ã nêu lên một sÃ´Ì tuÌ£c ngữ ca dao phản ảnh một sÃ´Ì tập tuÌ£c vaÌ€ hiÌ€nh ảnh quen thuộc của ngaÌ€y lễ troÌ£ng Ä‘aÌ£i Ä‘oÌ.
NgaÌ€y nay, viÌ€ hoaÌ€n cảnh đặc biệt của liÌ£ch sử, một phần con dân Việt phải sinh sôÌng ở nhiều nÆ¡i trên thÃªÌ giÆ¡Ìi. ThÃªÌ nhưng, duÌ€ sôÌng trong hoaÌ€n cảnh naÌ€o, châu luÌ£c naÌ€o, quôÌc gia naÌ€o người Việt ta cũng vẫn nhÆ¡Ì Ä‘ÃªÌn ngaÌ€y TêÌt cổ truyền của dân tộc vaÌ€ vẫn tổ chưÌc những hội vui Xuân một caÌch troÌ£ng thể. Tổ chưÌc vui Xuân để giử giÌ€n truyền thôÌng Việt vaÌ€ quảng baÌ phần naÌ€o văn hoÌa Việt vÆ¡Ìi caÌc săÌc dân khaÌc Ä‘ang cuÌ€ng sôÌng trên một Ä‘iÌ£a baÌ€n vÆ¡Ìi chuÌng ta. ÄoÌ laÌ€ yÌ nghĩa quan troÌ£ng của ngaÌ€y TêÌt Nguyên Ä‘aÌn maÌ€ chuÌng ta vẫn thường tổ chưÌc hằng năm.
ÄAÌ€O ÄÆ¯ÌC NHUẬN_________________  |
|