Nguyễn Gia Thiều, tác giả Cung oán ngâm khúc

[THAINGO-A1]

Nguyễn Gia Thiều, tác giả Cung oán ngâm khúc

Giáo sư văn học Vũ Ngọc Khánh

Văn học Việt Nam thế kỷ 18 đạt những thành tựu rực rỡ vì đã chứng kiến sự ra đời nhiều tác phẩm Nôm xuất sắc ở cả hai mặt: nội dung phản ánh thời đại sâu sắc và trình độ nghệ thuật điêu luyện. Một trong những tác giả có công lao đóng góp vào thành tựu ấy là Nguyễn Gia Thiều.

Thời đại Nguyễn Gia Thiều sống là thời đại có nhiều biến động. Loạn lạc, đói kém khắp nơi. Vua chúa quan lại ăn chơi trụy lạc, tranh chấp, loại trừ nhau. Dân nghèo bị đàn áp, bóc lột. Binh sĩ bỏ thây ở các chiến trường. Trong triều đình, ngoài thôn xóm, từ quý tộc đến bình dân đều cảm thấy hãi hùng, bế tắc. Sự lo lắng về thân phận con người mặc nhiên được đặt ra cho những ai có ý thức quan tâm đến hiện thực bất bình và vấn đề nhân đạo. Tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn (có nhiều bản dịch) đã là một tiếng nói phản đối chiến tranh. Cung oán ngâm khúc góp thêm lời tố cáo cuộc sống chán chường mệt mỏi, bất bình vì những cay nghiệt: Cảnh phù du trông thấy mà đau!

Nguyễn Gia Thiều là con của quận chúa Quỳnh Liên. Ông gọi chúa Trịnh Cương là ông ngoại. Cha ông là một võ quan, được phong tước Đạt vũ hầu. Ông được lui tới trong phủ chúa, do đó được nhìn thấy tận mắt cảnh ngộ của những cung nữ bị bỏ rơi. Ông đã dùng lối văn độc thoại, làm lời một cung phi tài sắc trình bày tâm trạng và nỗi đau đớn bị vua ruồng bỏ. Người phụ nữ trong khúc ngâm đã lên tiếng. Nàng ý thức rõ rệt về phẩm chất, tài năng của mình, nàng tố cáo cuộc sống phè phỡn xa hoa của bọn vua chúa, biến người cung nữ thành thứ đồ chơi. Nàng miêu tả nỗi thê thảm trong cuộc sống cô đơn, tù túng. Từ sự phản ánh hiện thực với lòng phẫn nộ và sự oán hờn như vậy, nàng triết lý về cuộc đời ảo mộng, dối trá, phù du và tuyệt vọng:

Trăm năm còn có gì đâu,
Chẳng qua một nấm cỏ khâu xanh rì.

ở đây, Nguyễn Gia Thiều đã mượn lời cung nữ để nói lên tâm sự bế tắc của mình, cũng là sự bế tắc của lớp nhà nho thời đại ông, chán chường và mệt mỏi.

Nghệ thuật Cung oán ngâm khúc về mặt cấu trúc cũng như về mặt ngôn từ đều sắc sảo. Không gian Cung oán ngâm khúc là không gian bưng bít của chốn tiêu phòng lạnh lẽo. Thời gian Cung oán ngâm khúc chủ yếu là mùa thu và bóng đêm. Cảnh trong Cung oán ngâm khúc là cảnh lồng qua màn sương hồi ức và tưởng tượng. Đặc biệt, lối biểu hiện bằng cảm giác là cách viết độc đáo của Nguyễn Gia Thiều có lẽ là lần đầu tiên xuất hiện trong văn học Việt Nam, rất tập trung và cô đọng. Những hình dung từ về xúc giác, thị giác, thích giác chọn lọc tài tình, bất ngờ mà đúng chỗ, đã gây được ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc. Vần điệu song thất lục bát nhuần nhuyễn, phép đối ngẫu được tôn trọng chặt chẽ. Hơi văn, giọng văn réo rắt não nùng, thích hợp với nội dung và tâm trạng con người trong khúc ngâm.

Nguyễn Gia Thiều là một tài năng đa dạng. Ông thuộc gia đình quý tộc, xuất thân là quan võ. Năm 1782, ông giữ chức Tổng binh ở Hưng Hóa, phong tước Ôn Như hầu, nhưng ông lại xin thôi, về sống cuộc đời tài tử, làm thơ, uống rượu và cả đi tu (ông có hiệu là Như ý Thiền). Ông là một thi nhân mà cũng là một nhạc sĩ. Ông đã sáng tác các bản nhạc Sơn trung âm, Sở từ điệu. Ông vẽ đẹp, có bức tranh Tổng sơn đồ được vua Lê khen thưởng. Ông cũng am tường cả về kiến trúc, Tháp chùa Thiên Tích (Bắc Ninh) đã được xây dựng dưới sự điều khiển của ông. Quãng cuối đời, ông có được triều Tây Sơn mời ra cộng tác, nhưng đã chối từ, về sống ở quê nhà: làng Liễu Ngạn, huyện Siêu Loại (nay là huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) cho đến khi mất.

Giáo sư văn học Vũ Ngọc Khánh

Cung Oán Ngâm Khúc

Ôn Như Hầu Nguyễn Gia Thiều

001 Trải vách quế gió vàng hiu hắt
002 Mảnh vũ y lạnh ngắt như đồng
003 Oán chi những khách tiêu phòng
004 Mà xui phận bạc nằm trong má đào
005 Duyên đã may cớ sao lại rủi
006 Nghĩ nguồn cơn dở dói sao đang
007 Vì đâu nên nỗi dỡ dang
008 Nghĩ mình mình lại thêm thương nỗi mình
009 Trộm nhớ thuở gây hình tạo hóa
010 Vẻ phù dung một đóa khoe tươi
011 Nụ hoa chưa mỉm miệng cười
012 Gấm nàng Ban đã lạt mùi thu dung

013 Áng đào kiểm đâm bông não chúng
014 Khóe thu ba rợn sóng khuynh thành
015 Bóng gương lấp loáng trong mành
016 Cỏ cây cũng muốn nổi tình mây mưa
017 Chìm đáy nước cá lừ đừ lặn
018 Lửng lưng trời nhạn ngẩn ngơ sa
019 Hương trời đắm nguyệt say hoa
020 Tây Thi mất vía Hằng Nga giật mình
021 Câu cẩm tú đàn anh họ Lý
022 Nét đan thanh bậc chị chàng Vương
023 Cờ tiên rượu thánh ai đang
024 Lưu Linh Ðế Thích là làng tri âm
025 Cầm điếm nguyệt phỏng tầm Tư Mã
026 Ðịch lầu thu đường gã Tiêu Lang
027 Dẫu nghề tay múa miệng xang
028 Thiên tiên cũng xếp nghê thường trong trăng
029 Tài sắc đã vang lừng trong nước
030 Bướm ong còn xao xác ngoài hiên
031 Tai nghe nhưng mắt chưa nhìn
032 Bệnh Tề Tuyên đã nổi lên đùng đùng
033 Hoa xuân nọ còn phong nộn nhị
034 Nguyệt thu kia chưa hé hàn quang
035 Hồng lâu còn khóa then sương
036 Thâm khuê còn rấm mùi hương khuynh thành
037 Làng cung kiếm rắp ranh bắn sẻ
038 Khách công hầu ngấp nghé mong sao
039 Vườn xuân bướm hãy còn rào
040 Thấy hoa mà chẳng lối vào tìm hương
041 Gan chẳng đá khôn đường khá chuyển
042 Mặt phàm kia dễ đến Thiên Thai
043 Hương trời sá động trần ai
044 Dẫu vàng nghìn lạng dễ cười một khi
045 Ngẫm nhân sự cớ gì ra thế
046 Sợi xích thằng chi để vướng chân
047 Vắt tay nằm nghĩ cơ trần
048 Nước dương muốn rẩy nguội dần lửa duyên
049 Kìa thế cục như in giấc mộng
050 Máy thuyền vi mở đóng khôn lường
051 Vẻ chi ăn uống sự thường
052 Cũng còn tiền định khá thương lọ lạ
053 Ðòi những kẻ thiên ma bách chiết
054 Hình thì còn bụng chết đòi nau
055 Thảo nào khi mới chôn nhau
056 Ðã mang tiếng khóc ban đầu mà ra !
057 Khóc vì nỗi thiết tha sự thế
058 Ai bày trò bãi bể nương dâu
059 Trắng răng đến thuở bạc đầu
060 Tử sinh kinh cụ làm nau mấy lần
061 Cuộc thành bại hầu cằn mái tóc
062 Lớp cùng thông như đúc buồng gan
063 Bệnh trần đòi đoạn tâm toan
064 Lửa cơ đốt ruột dao hàn cắt da
065 Gót danh lợi bùn pha sắc xám
066 Mặt phong trần nắng rám mùi dâu
067 Nghĩ thân phù thế mà đau
068 Bọt trong bể khổ bèo đầu bến mê
069 Mùi tục vị lưỡi tê tân khổ
070 Ðường thế đồ gót rỗ kỳ khu
071 Sóng cồn cửa bể nhấp nhô
072 Chiếc thuyền bào ảnh lô xô mặt ghềnh
073 Trẻ tạo hóa đành hanh quá ngán
074 Chết đuối người trên cạn mà chơi
075 Lò cừ nung nấu sự đời
076 Bức tranh vân cẩu vẽ người tang thương
077 Ðền vũ tạ nhện giăng cửa mốc
078 Thú ca lâu dế khóc canh dài
079 Ðất bằng bỗng rấp chông gai
080 Ai đem nhân ảnh nhuốm mùi tà dương
081 Mồi phú quí dữ làng xa mã
082 Bả vinh hoa lừa gã công khanh
083 Giấc Nam Kha khéo bất bình
084 Bừng con mắt dậy thấy mình tay không
085 Sân đào lý mây lồng man mác
086 Nền đỉnh chung nguyệt gác mơ màng
087 Cánh buồm bể hoạn mênh mang
088 Cái phong ba khéo cợt phường lợi danh
089 Quyền họa phúc trời tranh mất cả
090 Chút tiện nghi chẳng trả phần ai
091 Cái quay búng sẵn lên trời
092 Mờ mờ nhân ảnh như người đi đêm
093 Hình mộc thạch vàng kim ố cổ
094 Sắc cầm ngư ủ vũ ê phong
095 Tiêu điều nhân sự đã xong
096 Sơn hà cũng ảo côn trùng cũng hư
097 Cầu thệ thủy ngồi trơ cổ độ
098 Quán thu phong đứng rũ tà huy
099 Phong trần đến cả sơn khê
100 Tang thương đến cả hoa kia cỏ này
101 Tuồng ảo hóa đã bày ra đấy
102 Kiếp phù sinh trông thấy mà đau
103 Trăm năm còn có gì đâu
104 Chẳng qua một nấm cổ khâu xanh rì !
105 Mùi tục lụy đường kia cay đắng
106 Vui chi mà đeo đẳng trần duyên
107 Cái gương nhân sự chiền chiền
108 Liệu thân này với cơ thiền phải nao
109 Thà mượn thú tiêu dao cửa Phật
110 Mối thất tình quyết dứt cho xong
111 Ða mang chi nữa đèo bòng
112 Vui gì thế sự mà mong nhân tình !
113 Lấy gió mát trăng thanh kết nghĩa
114 Mượn hoa đàm đuốc tuệ làm duyên
115 Thoát trần một gót thiên nhiên
116 Cái thân ngoại vật là tiên trong đời
117 Ý cũng rắp ra ngoài đào chú
118 Quyết lộn vòng phu phụ cho cam
119 Ai ngờ trời chẳng cho làm
120 Quyết đem dây thắm mà giam bông đào
121 Hẳn túc trái làm sao đây tá
122 Hay tiền nhân hậu quả xưa kia
123 Hay thiên cung có điều gì
124 Xuống trần mà trả nợ đi cho rồi
125 Kìa điểu thú là loài vạn vật
126 Dẫu vô tri cũng bắt đèo bòng
127 Có âm dương có vợ chồng
128 Dẫu từ thiên địa cũng vòng phu thê
129 Ðường tác hợp trời kia run rủi
130 Trốn làm sao cho khỏi nhân tình
131 Thôi thôi ngoảnh mặt làm thinh
132 Thử xem con tạo gieo mình nơi nao ?
133 Tay nguyệt lão khờ sao có một
134 Bỗng tơ tình vướng gót cung phi
135 Cái đêm hôm ấy đêm gì
136 Bóng dương lồng bóng đồ my trập trùng
137 Chồi thược dược mơ mòng thụy vũ
138 Ðóa hải đường thức ngủ xuân tiêu
139 Cành xuân hoa chúm chím chào
140 Gió đông thôi đã cợt đào ghẹo mai
142 Áo vũ kia lấp ló trong trăng
143 Sênh ca mấy khúc vang lừng
144 Cái thân Tây Tử lên chừng điên Tô
145 Ðệm hồng thúy thơm tho mùi xạ
146 Bóng bội hoàn lấp ló trăng thanh
147 Mây mưa mấy giọt chung tình
148 Ðình trầm hương khóa một cành mẫu đơn
149 Tiếng thánh thót cung đàn thúy địch
151 Càng đàn càng địch càng mê
152 Càng gay gắt điệu càng tê tái lòng
153 Mày ngài lẫn mặt rồng lồ lộ
154 Sắp song song đôi lứa nhân duyên
155 Hoa thơm muôn đội ơn trên
156 Cam công mang tiếng thuyền quyên với đời
157 Trên chín bệ mặt trời gang tấc
158 Chữ xuân riêng sớm chực trưa chầu
159 Phải duyên hương lửa cùng nhau
160 Xe dê lọ rắc lá dâu mới vào
161 Khi ấp mận ôm đào gác nguyệt
162 Lúc cười sương cợt tuyết đền phong
163 Ðóa lê ngon mắt cửu trùng
164 Tuy mày điểm nhạt nhưng lòng cũng xiêu
165 Vẻ vưu vật trăm chiều chải chuốt
166 Lòng quân vương chi chút trên tay
167 Má hồng không thuốc mà say
168 Nước kia muốn đổ thành này muốn long
169 Vườn Tây Uyển khúc trùng Thanh Dạ
170 Gác Lâm Xuân điệu ngã Ðình Hoa
171 Thừa ân một giấc canh tà
172 Tờ mờ nét ngọc lập lòa vẻ son
173 Trên trướng gấm chí tôn vòi vọi
174 Những khi nào gần gũi quân vương
175 Dẫu mà tay có nghìn vàng
176 Ðố ai mua được một tràng mộng xuân
177 Thôi cười nọ lại nhăn mày liễu
178 Ghẹo hoa kia lại diễu gót sen
179 Thân này uốn éo vì duyên
180 Cũng cam một tiếng thuyền quyên với đời
181 Lan mấy đóa lạc loài sơn dã
182 Uổng mùi hương vương giả lắm thay
183 Gẫm như cân trất duyên này
184 Cam công đặt cái khăn này tắc ơ
185 Tranh tỷ dực nhìn ưa chim nọ
186 Ðồ liên chi lần trỏ hoa kia
187 Chữ đồng lấy đấy làm ghi
188 Mượn điều thất tịch mà thề bách niên
189 Hạt mưa đã lọt miền đài các
190 Những mừng thầm cá nước duyên may
191 Càng lâu càng lắm điều hay
192 Cho cam công kẻ nhúng tay thùng chàm
193 Ai ngờ bỗng mỗi năm một nhạt
194 Nguồn ân kia chẳng tát mà vơi
195 Suy di đâu biết cơ trời
196 Bỗng không mà hóa ra người vị vong
197 Ðuốc vương giả chí công là thế
198 Chẳng soi cho đến khóe âm nhai
199 Muôn hồng nghìn tía đua tươi
200 Chúa xuân nhìn hái một hai bông gần
201 Vốn đã biết cái thân câu chõ
202 Cá no mồi cũng khó nhử lên
203 Ngán thay cái én ba nghìn
204 Một cây cù mộc biết chen cành nào !
205 Song đã cậy má đào chon chót
206 Hẳn duyên tươi phận tốt hơn người
207 Nào hay con tạo trêu ngươi
208 Hang sâu chút hé mặt trời lại râm
209 Trong cung quế âm thầm chiếc bóng
210 Ðêm năm canh trông ngóng lần lần
211 Khoảnh làm chi bấy chúa xuân
212 Chơi hoa cho rữa nhụy dần lại thôi
213 Lầu đãi nguyệt đứng ngồi dạ vũ
214 Gác thừa lương thức ngủ thu phong
215 Phòng tiêu lạnh ngắt như đồng
216 Gương loan bẻ nửa dải đồng xé đôi
217 Chiều ủ dột giấc mai khuya sớm
218 Vẻ bâng khuâng hồn bướm vẩn vơ
219 Thâm khuê vắng ngắt như tờ
220 Cửa châu gió lọt rèm ngà sương gieo
221 Ngấn phượng liễn chòm rêu lỗ chỗ
222 Dấu dương xa đám cỏ quanh co
223 Lầu Tần chiều nhạt vẻ thu
224 Gối loan tuyết đóng chăn cù giá đông
225 Ngày sáu khắc tin mong nhạn vắng
226 Ðêm năm canh tiếng lắng chuông rền
227 Lạnh lùng thay giấc cô miên
228 Mùi hương tịch mịch bóng đèn thâm u
229 Tranh biếng ngắm trông đồ tố nữ
230 Mặt buồn trông trên cửa nghiêm lâu
231 Một mình đứng tủi ngồi sầu
232 Ðã than với nguyệt lại rầu với hoa
233 Buồn mọi nỗi lòng đà khắc khoải
234 Ngán trăm chiều bước lại ngẩn ngơ
235 Hoa này bướm nỡ thờ ơ
236 Ðể gầy bông thắm để xơ nhụy vàng
237 Ðêm năm canh lần nương vách quế
238 Cái buồn này ai dễ giết nhau
239 Giết nhau chẳng cái lưu cầu
240 Giết nhau bằng cái u sầu độc chưa !
241 Tay nguyệt lão chẳng xe thì chớ
242 Xe thế này có dở dang không ?
243 Ðang tay muốn dứt tơ hồng
244 Bực mình muốn đạp tiêu phòng mà ra !
245 Nào dạo lối vườn hoa năm ngoái
246 Ðóa hồng đào hái buổi còn xanh
247 Trên gác phượng dưới lầu oanh
248 Gối du tiên hãy rành rành song song
249 Bây giờ đã ra lòng rẻ rúng
250 Ðể thân này cỏ úng tơ mành
251 Ðông Quân sao khéo bất tình
252 Cành hoa tàn nguyệt bực mình hoài xuân
253 Nào lúc tựa lầu Tần hôm nọ
254 Cành liễu mành bẻ thuở đương tơ
255 Khi trướng ngọc lúc rèm ngà
256 Mảnh xuân y hãy sờ sờ dấu phong
257 Bây giờ đã ra lòng ruồng rẫy
258 Ðể thân này nước chảy hoa trôi
259 Hóa công sao khéo trêu ngươi
260 Bóng đèn tà nguyệt tẻ mùi ký sinh
261 Cảnh hoa lạc nguyệt minh hôm ấy
262 Lửa hoàng hôn như cháy tấm son
263 Hoàng hôn thôi lại hôn hoàng
264 Nguyệt hoa thôi lại thêm buồn nguyệt hoa !
265 Buồn vì nỗi nguyệt tà ai trọng
266 Buồn vì điều hoa rụng ai nhìn
267 Tình buồn cảnh lại vô duyên
268 Tình trong cảnh ấy cảnh bên tình này
269 Khi trận gió lung lay cành bích
270 Nghe rì rầm tiếng mách ngoài xa
271 Mơ hồ nghĩ tiếng xe ra
272 Ðốt phong hương hả mà hơ áo tàn
273 Ai ngờ tiếng dế than ri rỉ
274 Giọng bi thu gọi kẻ cô phòng
275 Vắng tanh nào thấy vân mồng
276 Hơi thê lương lạnh ngắt song phi huỳnh
277 Khi bóng nguyệt chênh vênh trước ốc
278 Nghe vang lừng tiếng giục bên tai:
279 Ðè chừng nghĩ tiếng tiểu đòi
280 Nghiêng bình phấn mốc mà nhồi má nheo
281 Ai ngờ tiếng quyên kêu ra rả
282 Ðiệu thương xuân khóc ả sương khuệ
283 Lạnh lùng nào thấy ỏ ê
284 Khí bi thu sực nức hè lạc hoa
285 Tiếng thúy điện cười già ra gắt
286 Mùi quyền môn thắm rất nên phai
287 Nghĩ nên tiếng cửa quyền ôi
288 Thì thong thả vậy cũng thôi một đời
289 Ví sớm biết lòng trời đeo đẳng
290 Dẫu thuê tiền cũng chẳng mang tình
291 Nghĩ mình lại ngán cho mình
292 Cái hoa đã trót gieo cành biết sao !
293 Miếng cao lương phong lưu nhưng lợm
294 Mùi hoắc lê thanh đạm mà ngon
295 Cùng nhau một giấc hoành môn
296 Lau nhau ríu rít cò con cũng tình
297 Ví sớm biết phận mình ra thế
298 Dải kết điều ỏe ọe làm chi
299 Thà rằng cục mịch nhà quê
300 Dầu lòng nũng nịu nguyệt kia hoa này
301 Chiều tịch mịch đã gầy bóng thỏ
302 Vẻ tiêu tao lại võ hoa đèn
303 Muốn đem ca tiếu giải phiền
304 Cười nên tiếng khóc hát nên giọng sầu
305 Ngọn tâm hỏa đốt dàu nét liễu
306 Giọt hồng băng thấm ráo làn son
307 Lại buồn đến cảnh con con
308 Trà chuyên nước nhất hương đùn khói đôi
309 Trong gang tấc mặt trời xa bấy
310 Phận hẩm hiu nhường ấy vì đâu ?
311 Sinh ly đòi rất thời Ngâu
312 Một năm còn thấy mặt nhau một lần
313 Huống chi cũng lạm phần son phấn
314 Luống năm năm chực phận buồng không
315 Khéo vô duyên bấy cửu trùng
316 Son nào nhuộm được má hồng cho tươi
317 Vườn thượng uyển hoa cười với nắng
318 Lối đi về ai chẳng chiều ong
319 Doành Nhâm một dải nông nông
320 Bóng dương bên ấy đứng trông bên này
321 Tình rầu rĩ làm ngây nhĩ mục
322 Chốn phòng không như giục mây mưa
323 Giấc chiêm bao những đêm xưa
324 Giọt mưa cửu hạn còn mơ đến rày
325 Trên chín bệ có hay chăng nhẽ
326 Khách quần thoa mà để lạnh lùng !
327 Thù nhau ru hỡi Ðông phong
328 Góc vườn đãi nắng cầm bông hoa đào
329 Tay tạo hóa cớ sao mà độc
330 Buộc người vào kim ốc mà chơi
331 Chống tay ngồi ngẫm sự đời
332 Muốn kêu một tiếng cho dài kẻo căm !
333 Nơi lạnh lẽo nơi xem gần gặn
334 Há phai son lạt phấn ru mạ
335 Trêu ngươi chi bấy trăng già
336 Trao con chỉ thắm mà ra tơ mành !
337 Lòng ngán ngẫm buồn tênh mọi nỗi
338 Khúc sầu tràng bối rối đường tơ
339 Ngọn đèn phòng động đêm xưa
340 Ðài hoa tịnh đế trơ trơ chưa tàn
341 Mà lượng thánh đa đoan kíp bấy
342 Bỗng ra lòng ruồng rẫy vì đâu ?
343 Bõ già tỏ nỗi xưa sau
344 Chẳng đem nỗi ấy mà tâu ngự cùng
345 Ðêm phong vũ lạnh lùng có một
346 Giọt ba tiêu thánh thót cầm canh
347 Bên tường thấp thoáng bóng huỳnh
348 Vách sương hót gió đèn xanh lờ mợ
349 Mắt chưa nhắp đồng hồ đã cạn
350 Cảnh tiêu điều ngao ngán dường bao
351 Buồn này mới gọi buồn sao ?
352 Một đêm nhớ cảnh biết bao nhiêu tình
353 Bóng câu thoáng bên mành mấy nỗi
354 Những hương sầu phấn tủi bao xong
355 Phòng khi động đến cửu trùng
356 Giữ sao cho được má hồng như xưa