MỘT BÀI CA DAO THÂM THÚY VÀ SÂU SẮC .

[THAINGO-A1]

Riêng tặng en Guảng Nôm!!

Trong kho tàng văn học dân gian, ca dao là những viên ngọc quý.
Kho tàng ca dao đất Quảng nói riêng cũng có nhiều bài tiêu biểu, được các nhà sưu tầm nghiên cứu đánh giá cao.
Ta thử đọc bài :

Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm
Rượu hồng đào chưa nhấm đã say
Bạn về nằm nghĩ gác tay
Hỏi nơi mô ơn trượng, nghĩa dày bằng ta

Trước tiên phải nói rằng bài ca dao này có những dị bản, đó là đặc tính của văn học truyền miệng.
Về âm tiết, cũng có nhiều dị biệt, mà lâu nay đã có nhiều bài viết và bàn luận các từ “chưa mưa đà (dấu huyền) thấm” hay “chưa mưa đã (dấu ngã) thắm (chữ ă) và “chưa nhấm (chữ â) đà (dấu huyền) say” hay “chưa nhắm (chữ ă) đã (dấu ngã) say”.
Căn cứ vào bài ca dao được công bố, ta thử bàn.

Nội dung bài ca dao nói lên tình cảm đậm đà chung thủy của con người xứ Quảng đối với tao nhân mặc khách nói chung và tình cảm nam nữ nói riêng.

Đất Quảng Nam chưa mưa đà thấm

hay : Đất Quảng Nam chưa mưa đã thắmCho dù một số từ có khác nhau về chữ, về dấu, một phần có thể do ngữ điệu phát âm từng vùng, nên ký tự có thể sai lệch.
Nhưng hai câu đều nói lên một vùng đất màu mỡ, dù chưa mưa đất cũng đã đủ độ ẩm cho việc cấy trồng (chưa mưa đà thấm) hoặc đã cấy trồng rồi, trời chưa mưa cây cối vẫn đủ độ ẩm để xanh tốt (chưa mưa đã thắm).

Rượu hồng đào chưa nhấm đà say

Dị biệt về thanh (huyền hay ngã) và chữ (ă hay â) như nói ở trên cũng có thể là do thổ ngữ , thổ âm và ký tự.
Nhưng ở đây cần bàn thêm chữ nhấm hay là nhắm.

Theo Từ điển tiếng Việt của Nhà Xuất bản Đà Nẵng năm 1995 thì nhấm có nghĩa nhấm nháp, ăn uống từ từ, từng chút một, thường là để thưởng thức (vừa nhấm nháp chút rượu vừa nói chuyện...).

Còn nhắm có nghĩa là ăn thức ăn kèm với rượu (uống rượu nhắm với thịt quay. Đi chợ mua thức nhắm rượu...).

Như vậy, ở bài ca dao này, dùng chữ nhấm là chính xác.
Dù gì thì gì, ý nghĩa câu thơ đều nhằm nói lên, thứ rượu ngon của địa phương đem đãi khách quý.
Ở đây rượu ngon đến mức mới ngửi thấy hơi đã say.
Câu thơ nói lên hết tình hết nghĩa với khách, mà ở đây là người bạn tình.

Hai câu đầu của bài ca dao, các tác giả dân gian đã vận dụng các thể hứng, tỉ, phú... của thơ ca dân gian truyền thống, nhằm mở ra một không gian tình cảm nhằm chuyển đến đỉnh điểm của nội dung bài thơ cho hai câu tiếp theo.

Tình ta như chất đất đồng quê màu mỡ, như rượu quý quê hương thơm ngon. Hay nói một cách khác, tình ta như “bát nước đầy” dang tay mở rộng lòng ra đón mà bạn lại chưa hiểu hết cho. Hai câu thơ như nhắn gửi như hờn dỗi của sự thầm trách đáng yêu :

Bạn về nắm nghĩ gác tay
Hỏi nơi mô ơn trượng, nghĩa dày bằng ta

Lời thơ mang sắc thái khuyên nhủ, giãi bày (bạn về nằm nghĩ gác tay) suy xét chín chắn và so sánh cân nhắc kỹ càng để đừng nhầm lẫn tình cảm của người “ơn trượng, nghĩa dày” với người vô ơn bạc nghĩa.

Tóm lại, bài ca dao mới đọc tưởng như chỉ nhằm đề cập cảnh giàu đẹp và tình người chung chung của đất Quảng. Nhưng thực ra, đây là một bài ca dao về tình bạn thủy chung, tình yêu nồng thắm của một đôi trai gái, cụ thể hơn, đó là tình cảm của một chàng trai đất Quảng. Đây là một bài ca dao hay, giàu tính chân thực, một viên ngọc quý trong kho tàng ca dao, dân ca chẳng những của đất Quảng mà là của cả nước.

Xuân Tùng .[color=darkblue][/color]

[THAINGO-A1]

ĐI TÌM ẨN SỐ TRONG MỘT BÀI CA DAO .
Mời Quý Anh Chị và Các bạn " thơ thẩn " tiếp nhen .

‘’Ngó lên Hòn Kẽm đá dừng
Thương cha nhớ mẹ quá chừng bạn ơi
Thương cha nhớ mẹ thì về
Nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng’’
(Ca Dao Quảng Nam)

Rõ ràng ẩn số không hiện diện trong ba câu mở đầu,bởi sự nhắn nhủ đã rõ ràng minh bạch quá rồi.Nhìn lên đỉnh Hòn Kẽm với những vách đá dựng đứng nhấp nhô chạnh nỗi lòng thương cha nhớ mẹ quá chừng là một lẽ tự nhiên rất người.Ai xa quê mà không nhớ,chẳng những nhớ người thân mà còn nhớ đến từng gốc cây ngọn cỏ quê nhà.
Người xưa chẳng đã từng ” Vân hoành Tần lĩnh gia hà tại” Tạm dịch ( Mây bay ngang núi Tần Lĩnh không biết nhà ta nơi nào- Địch Nhân Kiệt) được Nguyễn Du vận vào truyện Kiều ‘’Hồn quê theo ngon mây Tần xa xa ‘’đó sao!

Dẫu là thi nhân hay một bác thường dân mộc mạc lúc lưu lạc quê người đối diện thiên nhiên hùng vĩ hoặc hoang sơ liêu tịch đều có thể :
’’ nhớ quê nhà –nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương ‘’cả.

Vì thế trong câu thơ thứ ba tác giả bài ca hồn nhiên khẳng định một cách chân chất rất Quảng ‘’thương cha nhớ mẹ thì về’’.Điều ấy không có gì để mà bàn song đến câu bốn thì xuất hiện ẩn số mà nếu không giải mã thì khó có thể tiếp nhận vào kho tàng ca dao đất Quảng.
Sao lại có thể nói ‘’nhược bằng thương kiểng nhớ quê thì đừng’’
.Đặt trong mối quân hệ ngữ nghĩa các điệp từ thương ,nhớ làm nhiệm vụ liên kết câu bằng phép lặp từ vựng ta không thể nghĩ tránh trớ nào khác về ngữ ‘’thì đừng’’.Đừng là đừng về quê kiểng dù có nhớ thương bao nhiêu chăng nữa chứ còn sao nữa?
Lâu nay trong một số bài viết về Văn học dân gian đất Quảng khi có dịp nhắc đến bài ca dao này nhiều người lờ đi hai câu cuối vì thấy sự nghịch nghịch trai trái đó.
Tôi trân trọng cách nói của ông Mai Thúc Lân khi khơi mở cảm nhận về hai câu cuối này:
’’Câu ca dao này nhắn nhủ những người xa quê một điều gì đó rất thâm thuý tế nhị mà mình không hiểu hết cái thâm thuý tế nhị đó.Vì sao thương cha nhớ mẹ thì về còn nhớ cảnh nhớ quê thì đừng.????
Vì đi lại tốn kém hay nguy hiểm chăng,hay vì một lẽ gì đó chỉ có người trong cuộc mới hểu được’’.
Từ sự khơi gợi ấy tôi xin đưa ra một cách tiếp cận 2 câu cuối bài ca dao này theo kênh cảm nhận mang tính chủ quan của riêng mình mong được các nhà nghiên cứu văn học và tất cả bạn viết trao đổi thêm.

Tôi nghĩ đối tượng nhớ quê ,chủ thể trữ tình trong bài ca dao này chỉ có thể là người con gái miền xuôi hay miền biển gì đó bị cha mẹ gả chồng trên miền ngược .Cơ sở nào tôi dám xác định như thế? Nếu chỉ dừng lại ở 3 câu đầu thì không sao định vị đối tượng nhớ quê một cách chính xác .Ai mà không hoài nhớ quê hương cớ gì chỉ là một cô gái, khẳng định đối tượng thế này là khiên cưỡng.Chính vì sự thâm thuý tế nhị đó mà ta mới tìm ra ẩn số bài ca dao nằm trong cặp từ ‘’kiểng,quê’’.
Tác giả đã hồn nhiên sử dụng thủ pháp mà lý luận mỹ học hiện đại gọi là phép ‘’lạ hoá’’ theo đó hiện tượng được miêu tả hiện ra không phải như ta quen nhìn nhận nó. ‘’quê.kiểng’’ phải được tiếp nhận theo một hàm nghĩa khác
.Đó là những mối tình giữa trai và gái diễn ra trong bối cảnh cây đa, bến nước, sân đình của quê kiểng năm xưa ngày cô gái ấy còn son rỗi ,còn hẹn hò dấm dúi với tình lang.
Bây giờ’’em đã có chồng-như chim vào lồng như cá cắn câu’’ dù có thương nhớ người xưa bao nhiêu chăng nữa thì cũng đừng về.
Đặt bài ca dao trong bối cảnh xã hội phong kiến mới thấy lời nhắn nhủ ấy mang tính nhân văn sâu sắc.
Người đàn ông sa chân thì còn gượng dậy được ,bởi họ có cái trật tự ngàn đời của xã hội phong kiến Nho giáo xúm vào đỡ chứ còn đàn bà nhất là đàn bà đã có chồng(dù là có chồng trong mối hôn nhân ép buộc )thì cái xã hội ấy sẽ nhân danh tiết hạnh vùi dập một cách không thương tiếc
.Nhưng nói trắng ra thế nào được,tác giả bài ca dao đành nói tránh ra vậy.
Sự thâm thuý tế nhị chính là ở đó.
Muốn khám phá chiều sâu ẩn tàng của ngữ nghĩa phải nắm bắt đúng bản chất vấn đề .Có thế mới tránh cho con chữ khỏi bị hàm oan.

Nguyễn Hàn Chung .